Bong bóng AI trước hai phép thử: Bầu cử Mỹ và bê bối Nvidia

Kể từ khi ChatGPT ra mắt cuối năm 2022, kỳ vọng trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ thay đổi cách doanh nghiệp vận hành đã thúc đẩy cổ phiếu công nghệ và cuộc chạy đua xây dựng trung tâm dữ liệu. Nvidia hưởng lợi từ nhu cầu chip, còn các tập đoàn điện toán đám mây tăng mua máy chủ, mở rộng hạ tầng và tìm nguồn điện cho những dự án ngày càng lớn.

Quy mô "khủng" đặt ra câu hỏi về khả năng hoàn vốn của các khoản đầu tư. Trong nghiên cứu công bố ngày 19/10, J.P. Morgan Global Research dự báo chi tiêu vốn cho AI trên toàn cầu đạt khoảng 900 tỷ USD năm 2026. Riêng 5 "ông lớn" Amazon, Alphabet, Meta, Oracle và Microsoft dự kiến chi khoảng 800 tỷ USD tổng vốn đầu tư trong năm nay, xấp xỉ mức 811 tỷ USD họ đã chi trong ba năm 2023–2025.

Cùng với cuộc chạy đua hạ tầng, "cơn sốt" AI ngày càng tăng nhiệt khi nhiều cổ phiếu liên quan tăng mạnh. Cổ phiếu Nvidia đã tăng khoảng 11,6 lần kể từ cuối năm 2022 đến nay. Hãng lần đầu chạm mốc vốn hóa 1.000 tỷ USD trong phiên tháng 5/2023 và lần đầu đóng cửa trên mốc này vào tháng 6 cùng năm. Các mốc 2.000 tỷ, 3.000 tỷ, 4.000 tỷ và 5.000 tỷ USD lần lượt được chinh phục trong giai đoạn từ năm 2024 đến tháng 10/2025.

Bong bóng tài sản có thể hình thành khi giá cổ phiếu tăng nhanh hơn khả năng tạo lợi nhuận. Với AI, phép đo là doanh thu, dòng tiền và thời gian thu hồi vốn có đáp ứng được mức đầu tư và kỳ vọng đã phản ánh vào giá cổ phiếu hay không.

Trên thị trường chứng khoán Mỹ, tâm lý thay đổi trước cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11. Tính đến ngày 30/10, Nasdaq 100 đã giảm 5,8% trong tháng và đứng trước khả năng mất hơn 2.000 tỷ USD vốn hóa, khi các tập đoàn công nghệ lớn tiếp tục nâng kế hoạch chi tiêu cho AI.

Một mối lo khác là cách tài trợ cho nhu cầu đầu tư vào AI. Ngân hàng Trung ương Anh (BoE) cho biết dư nợ của các doanh nghiệp AI còn tương đối nhỏ vào đầu năm 2026, nhưng hoạt động huy động vốn đang tăng. BoE dẫn ước tính của Morgan Stanley rằng lượng nợ liên quan AI phát hành trên toàn cầu đạt khoảng 450 tỷ USD từ đầu năm đến đầu tháng 9/2026, hơn gấp đôi cả năm 2025.

Theo dữ liệu LSEG, Amazon, Alphabet, Meta, Microsoft và Oracle đã phát hành tổng cộng hơn 370,7 tỷ USD trái phiếu doanh nghiệp hạng đầu tư tại Mỹ tính đến ngày 4/11.

BoE cảnh báo rằng nếu lợi nhuận thấp hơn kỳ vọng trong lúc quy mô vay tăng và dòng tiền tự do giảm, khả năng trả nợ và tiếp cận nguồn tái cấp vốn có thể chịu sức ép.

Theo TS. Hồ Quốc Tuấn, giảng viên tài chính và kế toán tại Đại học Bristol (Anh), rủi ro của cuộc đua AI có thể xuất hiện ngay cả khi nhu cầu sử dụng công nghệ vẫn tăng. Trung tâm dữ liệu chậm tiến độ hoặc đội vốn sẽ khiến doanh thu đến muộn, trong lúc chi phí vay tiếp tục phát sinh.

Ông Tuấn cho rằng, nếu chi phí vốn tăng hoặc các dự án trung tâm dữ liệu chậm tạo doanh thu, những nhà cung cấp điện toán đám mây AI sử dụng nhiều vốn vay như CoreWeave có thể chịu áp lực huy động và trả nợ sớm hơn các tập đoàn công nghệ có dòng tiền mạnh.

Trước bầu cử Mỹ, cổ phiếu AI tại Trung Quốc đã trải qua một đợt điều chỉnh lớn. Tính đến ngày 26/10, chỉ số STAR 50, gồm nhiều doanh nghiệp công nghệ và bán dẫn niêm yết tại Thượng Hải, giảm khoảng 40% từ đỉnh tháng 7, tương ứng khoảng 480 tỷ USD vốn hóa bị xóa.

Lo ngại về định giá, nhu cầu AI và nguy cơ Mỹ hoặc các nước khác cấm thiết bị Trung Quốc tại các trung tâm dữ liệu được cho là nguyên nhân của đợt lao dốc này.

Sau khi đảng Dân chủ giành thắng lợi lớn trong cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11, thị trường chịu thêm thử thách. Phiên 5/11, Nasdaq Composite đóng cửa giảm 5,52%, S&P 500 mất 4,36%, chỉ số bán dẫn Philadelphia (SOX) giảm hơn 12% và Nvidia mất hơn 9%. Nasdaq 100 giảm 6,4%, xóa khoảng 2.500 tỷ USD vốn hóa.

Đà giảm phản ánh sự đảo chiều đã tích tụ từ trước. Theo trang thông tin tài chính The Kobeissi Letter, tại phiên 5/11, SOX thấp hơn đường trung bình động 200 phiên khoảng 17%, sau giai đoạn tăng nóng hồi tháng 6.

Ngày 6/11, làn sóng bán tháo lan tới những thị trường châu Á có vai trò lớn trong chuỗi cung ứng bán dẫn. Nikkei 225 của Nhật Bản đóng cửa giảm 5,96%. Kospi của Hàn Quốc giảm 6,02% sau khi có lúc mất 8,8%, khiến giao dịch phải tạm ngừng 20 phút. Cổ phiếu các công ty bán dẫn Samsung Electronics và SK Hynix giảm lần lượt 6,4% và 10,4%. Điều tương tự diễn ra tại Trung Quốc.

Làn sóng này được kích hoạt do lo ngại kết quả bầu cử Mỹ mang đến bất định chính sách mới. Đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện, làm dấy lên lo ngại các dự án trung tâm dữ liệu sẽ chịu giám sát chặt hơn về sử dụng điện, nước và tác động tới cộng đồng.

Tại Texas, Thống đốc đắc cử Gina Hinojosa nói bang cần tạm dừng thúc đẩy các dự án trung tâm dữ liệu cho tới khi có biện pháp bảo vệ người dân. Trước cuộc bầu cử, chính quyền Thống đốc Greg Abbott đã tạm dừng cấp giấy phép môi trường mới cho trung tâm dữ liệu trong lúc rà soát tác động lên lưới điện.

Theo tính toán của Bloomberg tại ngày 3/11, hơn một nửa trong gần 32.000 tỷ USD vốn hóa tăng thêm của S&P 500 kể từ khi ChatGPT ra mắt tập trung ở 10 doanh nghiệp liên quan AI. Sự tập trung đó khiến thị trường phụ thuộc nhiều vào việc định giá của nhóm cổ phiếu này.

Tuy nhiên, thị trường không giảm liên tục sau ngày 6/11. Trong phiên 9/11, Nasdaq Composite tăng 2,74%, SOX tăng 6,9%; AMD và Broadcom lần lượt tăng 13,3% và 8,8%. Còn Nvidia giảm 4,2%, là cổ phiếu duy nhất trong chỉ số bán dẫn đi xuống hôm đó.

Sang phiên 10/11, Nvidia giảm thêm khoảng 5,5%, trong khi Nasdaq Composite giảm 0,74% và S&P 500 giảm 0,38%. Số liệu lạm phát Mỹ cao hơn dự báo cũng gây sức ép lên thị trường do lo ngại Fed sớm tăng lãi suất.

Thị trường dành nhiều sự chú ý tới Nvidia do vai trò trung tâm của hãng chip này đối với ngành công nghiệp AI. Diễn biến riêng của Nvidia gắn với cuộc điều tra về CEO Jensen Huang. Ông đã thừa nhận không chung thủy với vợ sau khi truyền thông Mỹ điều tra và đưa tin về mối quan hệ giữa ông và một nữ doanh nhân bị nghi liên quan hoạt động tình báo Trung Quốc.

Vụ việc đặt ra câu hỏi về khả năng tiếp tục lãnh đạo của ông Huang, uy tín Nvidia và việc tuân thủ kiểm soát xuất khẩu.

Ở khâu cho thuê năng lực tính toán, CoreWeave, doanh nghiệp cho thuê hạ tầng điện toán AI sử dụng chip Nvidia, cũng được theo dõi sát sao về khả năng hoàn vốn. Ngày 10/11, công ty công bố doanh thu quý III đạt 3,66 tỷ USD, tăng gần 170% so với cùng kỳ, nhưng lỗ ròng 709 triệu USD.

Giá trị doanh thu dự kiến từ các hợp đồng đã cam kết đạt 132,5 tỷ USD cuối tháng 9. Cùng với đó, tổng nợ của doanh nghiệp cũng ở mức khoảng 46,9 tỷ USD.

Những con số của CoreWeave cho thấy nhu cầu thuê năng lực tính toán vẫn lớn, đồng thời khiến thị trường đặt câu hỏi liệu doanh thu tương lai có đủ bù đắp vốn đầu tư và nghĩa vụ nợ.

TS. Hồ Quốc Tuấn lưu ý cần tách triển vọng của công nghệ khỏi giá cổ phiếu. AI vẫn có thể cải thiện năng suất, trong khi một số doanh nghiệp liên quan bị định giá vượt khả năng tạo lợi nhuận. Theo ông, nhà đầu tư đang chuyển sự chú ý từ tốc độ bán chip và xây trung tâm dữ liệu sang doanh thu, khấu hao và dòng tiền tự do.

Theo ông Tuấn, đợt bán tháo cuối tháng 10 chưa đủ để xác định bong bóng AI đã vỡ hay cổ phiếu liên quan bước vào xu hướng giảm dài hạn. Nó cho thấy "thị trường bắt đầu yêu cầu bằng chứng rõ ràng hơn về hiệu quả sử dụng vốn mà thôi".