Doanh nghiệp Nhà nước trước cuộc đại tái cơ cấu: Thu hẹp những 'đế chế' đầu tư dàn trải

Khi “đế chế” lương thực buộc phải thu mình

Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood 1) từng được xem là một trong những “cánh chim đầu đàn” của ngành lương thực Việt Nam. Vinafood 1 trong nhiều năm phát triển theo mô hình mở rộng với mạng lưới doanh nghiệp thành viên trải dài trên nhiều địa phương và lĩnh vực, từ lương thực, muối, bột mì, bao bì đến thương mại, dịch vụ, thậm chí cả đầu tư bất động sản. Mô hình này từng giúp doanh nghiệp mở rộng hiện diện trên thị trường, nhưng cũng khiến nguồn lực bị phân tán, hiệu quả sử dụng vốn chưa tương xứng với quy mô tài sản và vai trò được giao.

Theo Đề án cơ cấu lại được Thủ tướng phê duyệt cuối năm 2023, đến hết năm 2025, Vinafood 1 phải thoái toàn bộ vốn tại 14 doanh nghiệp, trong đó có Công ty Cổ phần (CTCP) Phân phối Bán lẻ VNF1, CTCP Lương thực Hà Sơn Bình, CTCP Lương thực Hà Bắc, CTCP Lương thực Nam Định, CTCP Lương thực tỉnh Điện Biên, CTCP Lương thực Tuyên Quang, CTCP Chế biến Muối và Nông sản miền Trung, CTCP Muối và Thương mại miền Trung, CTCP Kinh doanh Bao bì Lương thực, CTCP Tập đoàn Muối miền Nam, CTCP Chế biến kinh doanh Lương thực thực phẩm Hà Nội, CTCP Lương thực Lào Cai, CTCP Bia Hà Nội - Nam Định, CTCP Visalco.

Đồng thời, doanh nghiệp phải giảm tỷ lệ sở hữu tại một số đơn vị khác như CTCP Lương thực Đông Bắc, CTCP Lương thực Yên Bái, CTCP Lương thực Hà Giang, CTCP Bột mỳ Vinafood 1 và CTCP Lương thực Lương Yên… theo lộ trình được phê duyệt.

Xa hơn câu chuyện thoái vốn, đề án hướng tới mục tiêu đưa Vinafood 1 trở lại đúng vai trò của một doanh nghiệp nòng cốt trong lĩnh vực lương thực, tập trung nguồn lực cho chuỗi giá trị lúa gạo, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước và thực hiện nhiệm vụ bảo đảm an ninh lương thực quốc gia.

Sau hai năm triển khai đề án, bức tranh tài chính của doanh nghiệp đã ghi nhận những chuyển biến tích cực. Năm 2024, doanh thu hợp nhất của Vinafood 1 đạt hơn 25.500 tỷ đồng, tăng gần 5.000 tỷ đồng so với năm trước. Lợi nhuận sau thuế hợp nhất đạt hơn 306 tỷ đồng, tăng khoảng 28%; vốn chủ sở hữu vượt 7.800 tỷ đồng.

Đà phục hồi được duy trì trong năm 2025 khi lợi nhuận sau thuế vượt 474 tỷ đồng, tăng khoảng 54% so với năm trước. Đáng chú ý, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh đã cải thiện đáng kể sau nhiều năm chịu áp lực từ công nợ và nhu cầu vốn lưu động lớn. Dù vậy, nếu đặt cạnh những mục tiêu mà đề án tái cơ cấu đề ra, cuộc “đại phẫu” tại doanh nghiệp đầu ngành lương thực vẫn còn không ít việc dang dở.

Những tồn đọng tài chính của Vinafood 1 từ quá khứ vẫn còn hiện hữu. Đến cuối năm 2025, Vinafood 1 vẫn phải trích lập dự phòng phải thu khó đòi khi khoản công nợ kéo dài nhiều năm với quy mô gần 2.000 tỷ đồng. Hiệu quả sinh lời của doanh nghiệp vẫn ở mức khá thấp nếu đặt cạnh nguồn lực mà Nhà nước giao quản lý với tổng tài sản khoảng 16.500 tỷ đồng và vốn chủ sở hữu trên 8.000 tỷ đồng.

Đặc biệt, tiến độ thoái vốn và thu gọn hệ sinh thái vẫn còn chậm so với lộ trình đề ra. Theo tìm hiểu của phóng viên báo Tiền Phong , đến cuối năm 2025, Vinafood 1 vẫn duy trì sở hữu tại nhiều doanh nghiệp thành viên, trong đó có một số đơn vị thuộc diện phải thoái vốn toàn bộ theo đề án như: CTCP Phân phối Bán lẻ VNF1, CTCP Lương thực Hà Sơn Bình, Lương thực Hà Bắc, Lương thực Nam Định, Lương thực tỉnh Điện Biên, Lương thực Tuyên Quang…

Cùng với đó, với hai doanh nghiệp thuộc diện phải giảm sở hữu xuống còn từ 51% đến dưới 65% là CTCP Bột mỳ Vinafood 1 và CTCP Lương thực Lương Yên, hiện Vinafood 1 vẫn nắm giữ lần lượt 97,8% và 98,1% vốn điều lệ. Điều này cho thấy những áp lực tái cơ cấu đối với Vinafood 1 vẫn còn rất lớn trong bối cảnh thị trường lúa gạo thế giới liên tục biến động, cạnh tranh xuất khẩu ngày càng gay gắt.

COMA và chiếc áo quá rộng của quá khứ

Từng là một trong những lá cờ đầu của ngành cơ khí xây dựng Việt Nam, Tổng Công ty Cơ khí Xây dựng (COMA) xây dựng mạng lưới công ty con, công ty liên kết và có các khoản đầu tư tài chính ở nhiều lĩnh vực như bất động sản cho thuê, xuất nhập khẩu máy móc... Khi thị trường thay đổi, COMA từ vị thế một Tổng Công ty cơ khí hàng đầu dần rơi vào vòng xoáy khó khăn kéo dài.

Kết quả kinh doanh của Vinafood 1 đang có nhiều khởi sắc song hiệu quả sinh lời vẫn ở mức thấp.

Cuối năm 2023, Bộ Xây dựng phê duyệt Đề án “Cơ cấu lại và nâng cao năng lực quản trị doanh nghiệp của Tổng Công ty Cơ khí Xây dựng giai đoạn 2021-2025”. Theo đó, COMA phải đồng thời cơ cấu lại danh mục đầu tư, thoái vốn khỏi các đơn vị hoạt động kém hiệu quả hoặc không còn nằm trong chuỗi giá trị cơ khí xây dựng; tập trung nguồn lực cho các doanh nghiệp cốt lõi; xử lý công nợ tồn đọng; từng bước khắc phục lỗ lũy kế; đổi mới quản trị và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.

Trải qua quá trình “đại phẫu”, một trong những kết quả rõ nét nhất của COMA là thu hẹp danh mục đầu tư. Năm 2025, COMA đã hoàn thành thoái vốn tại hai công ty có vốn đầu tư khác và một công ty liên kết.

Lãnh đạo COMA cho biết thị trường cơ khí xây dựng ngày càng cạnh tranh khốc liệt, nguồn việc không còn dồi dào như giai đoạn trước.

Việc thoái vốn của COMA tại các doanh nghiệp thành viên vẫn diễn ra chậm.

Năm 2025, doanh thu công ty mẹ đạt khoảng 148 tỷ đồng, tăng hơn 50% so với năm trước; doanh thu hợp nhất đạt khoảng 330 tỷ đồng, tăng trên 15%. Cùng với đó, trong số sáu công ty con, có 4 đơn vị ghi nhận có lãi, gồm CTCP Cơ khí Xây dựng số 2 (COMA2), CTCP Cơ khí Xây dựng số 16 (COMA16), CTCP Cơ khí Xây dựng số 27 (COMA27) và CTCP Thiết bị điện và Cơ khí xây dựng (COMAEL). Hai đơn vị còn lại vẫn thua lỗ nhưng mức lỗ đã giảm đáng kể so với trước.

Dù vậy, những kết quả đạt được so với kỳ vọng vẫn còn khoảng cách. Đến cuối năm 2025, tổng tài sản hợp nhất của COMA còn khoảng 870 tỷ đồng, trong khi nợ phải trả lên tới gần 897 tỷ đồng. Vốn chủ sở hữu tiếp tục âm gần 30 tỷ đồng và lỗ lũy kế đã vượt 273 tỷ đồng. Những con số này cho thấy doanh nghiệp vẫn chưa thực sự thoát khỏi áp lực tài chính kéo dài nhiều năm.

Lãnh đạo COMA cho biết, theo kế hoạch, năm 2026, doanh nghiệp sẽ tiếp tục thoái vốn tại ba đơn vị còn lại, đồng thời xây dựng đề án tái cơ cấu giai đoạn 2026-2031 theo tinh thần Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị. Mục tiêu được đặt ra là xử lý dứt điểm các tồn tại sau cổ phần hóa, hoàn thành bàn giao vốn Nhà nước và từng bước tiến tới thoái toàn bộ vốn Nhà nước tại công ty mẹ COMA.

Đáng lo ngại hơn, những khoản công nợ tồn đọng kéo dài vẫn chưa được giải quyết dứt điểm. COMA hiện vẫn còn các khoản phải thu tại nhiều công trình vốn ngân sách đã hoàn thành từ lâu. Đây được xem là những “cục máu đông” lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và khả năng phục hồi của doanh nghiệp.

Đặc biệt, quá trình xử lý các khoản đầu tư lịch sử cũng chưa hoàn tất. Một số công ty liên kết và doanh nghiệp có vốn góp vẫn hoạt động kém hiệu quả, thua lỗ hoặc ngừng hoạt động. Đến cuối năm 2025, COMA vẫn chưa hoàn thành việc bàn giao tài sản và vốn từ doanh nghiệp nhà nước sang công ty cổ phần.

Ông Lê Đức Thọ - Tổng Giám đốc COMA thừa nhận doanh nghiệp không chỉ đối mặt không ít khó khăn trong quá trình tái cơ cấu, mà còn chịu áp lực trước những thách thức mang tính căn cơ hơn. Thị trường cơ khí xây dựng ngày càng cạnh tranh khốc liệt, nguồn việc không còn dồi dào như giai đoạn trước, trong khi nhu cầu đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao năng suất lao động và năng lực thi công đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Để có việc làm, COMA nhiều khi phải cạnh tranh về giá hoặc làm nhà thầu phụ nên hiệu quả dự án không cao.