Dữ liệu: 'Dầu mỏ mới' của Việt Nam và bài toán cân bằng giữa an toàn thông tin với tăng trưởng số

Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025 của Google-Temasek, quy mô nền kinh tế số Việt Nam đạt 39 tỷ USD cuối năm 2025, tăng 17% so với mức 34 tỷ USD của năm trước. Trong đó, thương mại điện tử tiếp tục là động lực chính khi chiếm gần hai phần ba tổng quy mô thị trường. Thanh toán số cũng bùng nổ, với tổng giá trị giao dịch dự báo đạt 178 tỷ USD.

Không chỉ vậy, Việt Nam đang nổi lên như một điểm sáng về ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Khoảng 81% người dùng được khảo sát cho biết họ tương tác với AI mỗi ngày, trong khi 96% sẵn sàng chia sẻ dữ liệu cho các ứng dụng AI. Hơn 40 startup AI nội địa đã thu hút khoảng 123 triệu USD vốn đầu tư chỉ trong một năm.

Đằng sau các con số này là tham vọng rất lớn của Chính phủ. Việt Nam đặt mục tiêu kinh tế số đóng góp 30% GDP vào năm 2030, đồng thời thúc đẩy ba trụ cột gồm chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Hạ tầng 5G, trung tâm dữ liệu quốc gia và chiến lược AI quốc gia đều đang được đẩy nhanh.

Tại Hội thảo Quốc tế về kinh tế dữ liệu cuối năm 2025, Thiếu tướng Nguyễn Ngọc Cương, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu Quốc gia đã gọi dữ liệu là "nguồn lực chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia". Trong cách nhìn này, dữ liệu được Thiếu tướng Cương ví như dầu mỏ của thế kỷ 21, còn AI là nhà máy lọc dầu tạo ra giá trị mới.

"Mỏ dầu" này đang trở thành mục tiêu của tội phạm mạng. Tháng 8/2023, hệ thống của Trung tâm Thông tin tín dụng quốc gia (CIC) bị tấn công, khiến khoảng 160 triệu hồ sơ tín dụng bị đánh cắp và rao bán. Đến năm 2024, theo thống kê của Viettel được Reuters dẫn lại, khoảng 14,5 triệu tài khoản của người Việt bị lộ lọt thông tin.

Một trong những vụ việc gây chú ý nhất diễn ra vào cuối năm 2025 khi dữ liệu liên quan tới hơn 7,3 triệu khách hàng của Vietnam Airlines bị rò rỉ trên mạng, bao gồm email, số điện thoại và thông tin cá nhân.

Rủi ro không chỉ đến từ hacker. Một "chợ đen dữ liệu" đang âm thầm phát triển, nơi số điện thoại, tài khoản ngân hàng, email hay thông tin y tế bị mua bán như hàng hóa thông thường.

Theo Thượng tá Nguyễn Đình Đỗ Thi, Phó trưởng Phòng Tham mưu, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), lĩnh vực tài chính đang trải qua những biến đổi sâu sắc dưới tác động của công nghệ, đồng thời kéo theo những rủi ro an ninh ngày càng phức tạp.

Sự bùng nổ của AI cũng tạo thêm lớp rủi ro mới. Deepfake đang trở thành công cụ của các nhóm tội phạm mạng khi chúng sử dụng hình ảnh lấy từ mạng xã hội để tạo video giả nhằm tống tiền nạn nhân. Trong khi đó, việc thu thập dữ liệu sinh trắc học, nhận diện khuôn mặt hay hành vi người dùng để huấn luyện AI cũng đặt ra câu hỏi lớn về quyền riêng tư.

Theo đại diện Bộ Công an, AI đang trở thành công cụ giúp các cuộc tấn công mạng tinh vi hơn đáng kể. Khoảng 85% các vụ tấn công mạng hiện nay có sự hỗ trợ của AI, trong khi các mô hình lừa đảo đã chuyển từ quy mô nhỏ lẻ sang cá nhân hóa, tự động hóa và vận hành theo hướng "công nghiệp".

Điều đáng lo ngại hơn là niềm tin của người tiêu dùng có thể bị xói mòn. Kinh tế số vận hành dựa trên việc người dùng sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, thanh toán trực tuyến và tương tác với các nền tảng số. Nếu các vụ rò rỉ dữ liệu tiếp tục diễn ra, người dùng có thể dè dặt hơn với thương mại điện tử, fintech hay ngân hàng số - những lĩnh vực đang đóng vai trò đầu tàu tăng trưởng.

Đó là lý do Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng hành lang pháp lý. Bộ Công an đã thúc đẩy hàng loạt quy định mới, đáng chú ý nhất là Nghị định 13 về bảo vệ dữ liệu cá nhân, tiếp đó là Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ đầu năm 2026.

Luật mới trao thêm quyền cho người dùng trong việc kiểm soát dữ liệu của mình, đồng thời áp dụng mức phạt rất nặng với hành vi mua bán dữ liệu trái phép - có thể lên tới 10 lần khoản lợi nhuận bất hợp pháp thu được. Song song với đó, Luật Dữ liệu và Luật An ninh mạng sửa đổi cũng siết chặt quy định về lưu trữ dữ liệu, chuyển dữ liệu xuyên biên giới và quyền tiếp cận dữ liệu của cơ quan quản lý nhà nước.

Theo Thượng tá Thi, thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở bài toán chính sách: làm sao cân bằng giữa bảo vệ dữ liệu và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế số.

Ông cho biết trong quá trình xây dựng Luật An ninh mạng 2018 và các quy định liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân, cơ quan chức năng luôn phải cân nhắc giữa yêu cầu bảo đảm an ninh và duy trì môi trường đầu tư cởi mở.

"Nếu quản lý quá chặt, đổi mới sáng tạo có thể bị cản trở. Nhưng nếu buông lỏng, các lỗ hổng an ninh sẽ ngày càng lớn hơn", ông nhấn mạnh.

Còn theo ông Hoàng Minh Tiến, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, lĩnh vực tài chính - ngân hàng hiện nằm trong nhóm tiên phong của tiến trình chuyển đổi số, khi tỷ lệ giao dịch thực hiện qua kênh số tại nhiều tổ chức đã đạt 90-95%. Tuy nhiên, tốc độ số hóa cao cũng kéo theo áp lực ngày càng lớn về an toàn thông tin và bảo mật dữ liệu, khiến đây trở thành ưu tiên hàng đầu của ngành.

"Cơ quan quản lý đã ban hành hàng loạt thông tư và quy định liên quan đến bảo đảm an toàn hệ thống, thậm chí áp dụng những tiêu chuẩn khắt khe hơn mặt bằng chung của nhiều lĩnh vực khác. Các yêu cầu này bao gồm việc xây dựng hệ thống dự phòng, bảo đảm khả năng khôi phục hoạt động trong thời gian ngắn cũng như tổ chức diễn tập định kỳ để ứng phó với các sự cố an ninh mạng", ông Tiến cho biết.

Từ thực tế này có thể thấy, tài chính - ngân hàng không chỉ là lĩnh vực đi đầu trong chuyển đổi số mà còn là khu vực nhạy cảm bậc nhất về dữ liệu và tài sản. Điều đó đặt ra yêu cầu phải xây dựng "lá chắn" pháp lý và hạ tầng kỹ thuật ở mức độ cao hơn, thận trọng hơn so với nhiều ngành khác. Song song với đó, các cơ chế giải quyết tranh chấp, trong đó có trọng tài, cũng đang được xem là giải pháp phù hợp nhằm xử lý linh hoạt và hiệu quả hơn các rủi ro phát sinh trong môi trường số.