Giải bài toán xanh: Động lực từ Nghị quyết 79 và IEA

(KTSG Online) – Sự kết hợp giữa tư duy dẫn dắt của nội lực (Nghị quyết 79) và sự chuẩn hóa mang tầm quốc tế (tham gia cơ quan năng lượng quốc tế - IEA) có lẽ là những lời giải gợi ý cho bài toán tự chủ năng lượng gắn liền với trách nhiệm giảm phát thải mà Việt Nam đang theo đuổi. Đây là cơ sở để định vị sức cạnh tranh quốc gia của Việt Nam trên bản đồ kinh tế số và kinh tế xanh.

Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước vừa ban hành có đề cập các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) phải thực sự trở thành lực lượng tiên phong, dẫn dắt kiến tạo các mô hình tăng trưởng xanh và bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam chính thức trở thành quốc gia liên kết của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) mới đây chính là một phép thử cho vai trò mở đường của các tập đoàn năng lượng nội địa trên sân chơi toàn cầu.

Sứ mệnh “mở đường” của các tập đoàn nòng cốt

Lâu nay, vai trò chủ đạo của DNNN thường được hiểu qua những con số đóng góp ngân sách hay khả năng nắm giữ các huyết mạch hạ tầng. Nhưng với Nghị quyết 79, Bộ Chính trị đã nâng tầm vai trò này bằng yêu cầu “tiên phong dẫn dắt” trong những ngành then chốt, đặc biệt là những lĩnh vực mới đòi hỏi công nghệ cao và mức độ rủi ro lớn.

Trong một nền kinh tế đang “khát” năng lượng để phát triển nhưng lại chịu áp lực ngặt nghèo về giảm phát thải, trọng trách này đương nhiên được đặt lên vai các tập đoàn năng lượng nhà nước. Họ buộc phải thay đổi từ tư duy "quản lý nguồn cung" sang "quản trị sự chuyển dịch", và tấm thẻ thành viên IEA chính là công cụ để cụ thể hóa các tiêu chuẩn quốc tế đó vào lộ trình nội lực.

Nhìn lại lịch sử phát triển năng lượng Việt Nam, giai đoạn 2019-2021 chứng kiến sự bùng nổ của năng lượng tái tạo với tổng công suất điện mặt trời đạt khoảng 16.500 MW, chiếm hơn 25% công suất lắp đặt toàn hệ thống. Tuy nhiên, sự bùng nổ này cũng bộc lộ những điểm nghẽn về hạ tầng truyền tải và cơ chế giá điện. Nghị quyết 79 được xem như là lời giải cho các nút thắt về thể chế khi khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo nhưng phải vận hành theo nguyên tắc thị trường.

Mệnh lệnh "tiên phong, dẫn dắt" trong Nghị quyết 79 không phải là một khẩu hiệu chính trị đơn thuần mà là một chiến lược kinh tế rõ ràng. Đối với các “ông lớn” về năng lượng như Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hay Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN), điều này có nghĩa là bên cạnh các nguồn năng lượng truyền thống, họ phải dấn thân vào những lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi – nơi đòi hỏi vốn đầu tư lên tới hàng tỉ đô la Mỹ và công nghệ lắp đặt phức tạp dưới đáy biển sâu.

Nghị quyết 79 đã tạo hành lang pháp lý khi khuyến khích các hình thức đầu tư theo phương thức công - tư (PPP) như “đầu tư công - quản trị tư”. Đây là chìa khóa để giải quyết bài toán vốn: Nhà nước nắm giữ lưới điện truyền tải để đảm bảo an ninh năng lượng, nhưng huy động sự năng động của khu vực tư nhân và quốc tế trong việc vận hành và phát triển các trang trại gió khổng lồ.

Hơn thế nữa, mục tiêu 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng quản trị theo tiêu chuẩn Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) vào năm 2030 mà Nghị quyết 79 đề ra là một cuộc cách mạng về chất. Quản trị hiện đại đồng nghĩa với sự minh bạch về tài chính và trách nhiệm giải trình. Điều này đặc biệt quan trọng khi các tập đoàn nhà nước tham gia vào chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu.

Một báo cáo tài chính chuẩn mực OECD sẽ là “tấm vé” để các tập đoàn này huy động trái phiếu xanh quốc tế hoặc tiếp cận các khoản vay ưu đãi từ cơ chế JETP (Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Công bằng) với tổng giá trị cam kết lên tới 15,5 tỉ đô la Mỹ. Khi DNNN trở nên “khỏe mạnh” về mặt quản trị, họ mới đủ sức gánh vác vai trò điều tiết các cân đối lớn của nền kinh tế mà không gây rủi ro cho ngân sách quốc gia.

Tận dụng cơ hội động lực kép

Bên cạnh đó. việc Việt Nam gia nhập IEA vào ngày 20-02 vừa qua chính là sự tiếp nối tất yếu của lộ trình tự chủ thể chế nêu trên. IEA không phải là một tổ chức hỗ trợ tài chính, nhưng đây là “ngân hàng dữ liệu” và là nơi thiết lập các luật chơi mới về năng lượng. Khi trở thành quốc gia liên kết, Việt Nam phải đối mặt với áp lực chuẩn hóa rất cao, từ việc báo cáo dữ liệu phát thải thời gian thực đến việc đảm bảo mức dự trữ năng lượng quốc gia đạt các tiêu chuẩn an toàn khu vực.

Sự kiện này đặt ra những cột mốc định lượng khắt khe cho lộ trình Net Zero (phát thải ròng bằng không) 2050. Theo Quy hoạch điện VIII, tỷ trọng năng lượng tái tạo phải đạt ít nhất 31% vào năm 2030 và có thể lên tới 47% nếu các cam kết quốc tế được thực hiện đầy đủ. Để đạt được con số này, các tập đoàn nhà nước phải giải quyết bài toán ổn định hệ thống điện khi các nguồn điện gió và điện mặt trời có tính bất định cao.

Tại đây, IEA đóng vai trò là “cố vấn kỹ thuật” cấp cao, cung cấp kinh nghiệm về vận hành lưới điện thông minh và giải pháp lưu trữ năng lượng. Kinh nghiệm từ các thành viên IEA như Úc hay Đan Mạch trong việc tích hợp tỷ trọng năng lượng tái tạo cao vào lưới điện sẽ giúp Việt Nam tránh được những lãng phí không đáng có trong quá trình đầu tư hạ tầng.

Bên cạnh đó, việc bắt tay với IEA còn mở ra cơ hội để Việt Nam làm chủ các công nghệ tương lai như hydrogen xanh và công nghệ thu giữ carbon.

Có thể nói, Nghị quyết 79 yêu cầu kinh tế nhà nước phải “tiên phong trong đổi mới sáng tạo” và IEA chính là cầu nối để các DNNN tiếp cận với những bí mật công nghệ này. Thay vì chỉ nhập khẩu thiết bị, việc tham gia IEA cho phép Việt Nam tham gia vào các mạng lưới nghiên cứu chung, tiến tới nội địa hóa các thiết bị ngành năng lượng xanh. Nếu thực hiện tốt, Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc đáp ứng nhu cầu điện nội địa mà có thể vươn tầm trở thành một trung tâm xuất khẩu năng lượng sạch của ASEAN, thực hiện đúng mục tiêu "nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế" mà Nghị quyết 79 đã đề ra.