Thấy gì từ kinh nghiệm phát triển thị trường tài sản số trên thế giới?

Thời gian gần đây, Việt Nam đã có những bước đi quan trọng trong việc hình thành khuôn khổ chính sách và pháp lý cho thị trường tài sản số. Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP của Chính phủ đã đặt nền móng cho việc thí điểm thị trường tài sản mã hóa, qua đó mở ra không gian để từng bước kiểm chứng các mô hình mới trong thực tiễn. Cùng với quá trình hoàn thiện chính sách, một số định chế tài chính lớn trong nước cũng bắt đầu nghiên cứu, chuẩn bị năng lực và tìm kiếm cơ hội tham gia thị trường.

Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam được phê duyệt tại Quyết định số 1413/QĐ-TTg năm 2026 của Thủ tướng Chính phủ đã bước đầu xác lập định hướng phát triển hệ sinh thái tài sản số đa dạng, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường năng lực quản lý nhà nước đối với các hoạt động phát hành, lưu ký và giao dịch tài sản số. Đây là những tiền đề quan trọng để Việt Nam từng bước hình thành một thị trường tài sản số vận hành an toàn, minh bạch, hiệu quả, đồng thời tạo dư địa cho đổi mới sáng tạo và phát triển các sản phẩm, dịch vụ tài chính mới.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế, mà còn cần chủ động kiến tạo một môi trường thị trường đủ minh bạch, thuận lợi và hấp dẫn để khuyến khích sự tham gia của các định chế tài chính, nhà đầu tư và doanh nghiệp công nghệ có năng lực trong và ngoài nước, góp phần đa dạng hóa các kênh huy động, phân bổ vốn cho nền kinh tế, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số của Việt Nam trong giai đoạn mới.

Từ thực tiễn triển khai tại một số quốc gia đi đầu, Việt Nam có thể rút ra một số bài học có ý nghĩa tham khảo đối với quá trình hoạch định chính sách trong thời gian tới.

Một trong những bài học quan trọng đó là việc ứng dụng công nghệ mới không nhất thiết làm thay đổi bản chất pháp lý và kinh tế của một tài sản. Một trái phiếu vẫn mang bản chất của trái phiếu dù quyền sở hữu được ghi nhận và chuyển giao trên nền tảng blockchain. Tương tự, một khoản tiền gửi được số hóa dưới dạng token về bản chất vẫn là nghĩa vụ của ngân hàng đối với người gửi tiền. Công nghệ có thể làm thay đổi phương thức phát hành, ghi nhận quyền sở hữu, giao dịch hoặc thanh toán, nhưng không làm thay đổi cách mà sản phẩm đó vận hành trong thị trường truyền thống.

Cách tiếp cận này được thể hiện khá rõ trong Quy định về thị trường tài sản mã hóa (MiCA) của EU, trên tinh thần "cùng loại hoạt động, cùng loại rủi ro thì cùng loại quy định". Theo đó, MiCA loại trừ những tài sản mã hóa được xác định đại diện cho các sản phẩm tài chính hiện hành, mà chỉ điều chỉnh các tài sản mã hóa chưa thuộc phạm vi của pháp luật dịch vụ tài chính hiện hành, bao gồm token tham chiếu tài sản, token tiền điện tử và các tài sản mã hóa khác. Trong khi đó, các công cụ tài chính mã hóa vẫn cần phải tuân thủ pháp luật tương ứng, đồng thời EU cũng thiết lập cơ chế DLT Pilot Regime, cho phép thử nghiệm phát hành, ghi nhận, giao dịch, lưu giữ và thanh toán công cụ tài chính trên hạ tầng blockchain. Khung thử nghiệm này cũng cho phép miễn áp dụng một số quy định hiện hành với vài điều kiện nhất định.

Hong Kong (Trung Quốc) cũng áp dụng cách tiếp cận tương tự đối với chứng khoán được token hóa. Theo Ủy ban Chứng khoán và Hợp đồng tương lai Hong Kong (SFC), đây về bản chất vẫn là chứng khoán truyền thống, với việc ứng dụng thêm công nghệ token hóa trong quá trình phát hành, ghi nhận hoặc chuyển giao quyền sở hữu. Do đó, các quy định hiện hành về chứng khoán tiếp tục được áp dụng, đồng thời, đưa ra các yêu cầu bổ sung nhằm xử lý những rủi ro mới phát sinh từ công nghệ, chẳng hạn như tính chính xác của việc ghi nhận quyền sở hữu, an toàn hệ thống và an ninh mạng.

Đối với Việt Nam, Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP đã bước đầu thể hiện cách tiếp cận này khi phân biệt tài sản mã hóa với chứng khoán, dạng số của tiền pháp định và các tài sản tài chính khác. Trong thời gian tới, khi Việt Nam từng bước nghiên cứu và phát triển các sản phẩm ví dụ như chứng khoán mã hóa, tiền gửi mã hóa, tài sản thực mã hóa (RWA), một trong những yêu cầu quan trọng đó là cần phải làm rõ ranh giới và mối quan hệ giữa khuôn khổ quản lý tài sản số với pháp luật chuyên ngành về ngân hàng, chứng khoán, thanh toán, và các lĩnh vực có liên quan. Các yêu cầu bổ sung chỉ được đặt ra khi công nghệ làm phát sinh những rủi ro mới cần được quản lý. Cách tiếp cận này vừa góp phần bảo đảm tính nhất quán, tránh quy định chồng chéo, vừa tạo dư địa cho đổi mới sáng tạo.

Sandbox thường được hiểu là cơ chế cho phép doanh nghiệp thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện được cơ quan quản lý kiểm soát. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy giá trị của sandbox không chỉ nằm ở việc tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, mà quan trọng hơn là giúp cơ quan quản lý thu thập thông tin, nhận diện những vướng mắc của quy định hiện hành và từng bước hoàn thiện khung pháp lý để các mô hình có tính khả thi cao được tiếp tục triển khai rộng rãi.

Hàn Quốc là một ví dụ đáng chú ý. Cơ chế sandbox được triển khai từ năm 2019, cho phép các dịch vụ tài chính đổi mới được miễn trừ có thời hạn khỏi một số quy định hiện hành. Đến năm 2021, Chính phủ Hàn Quốc tiếp tục sửa đổi quy định liên quan, cho phép doanh nghiệp tham gia sandbox yêu cầu cơ quan quản lý xem xét và sửa đổi các quy định gây cản trở việc triển khai ở quy mô thương mại. Nếu cơ quan quản lý thấy việc sửa luật là cần thiết, doanh nghiệp có thể gia hạn thời gian áp dụng sandbox thêm tối đa 18 tháng.

EU cũng áp dụng tư duy tương tự thông qua cơ chế DLT Pilot Regime. Theo đó, các nhà cung cấp hạ tầng thị trường ứng dụng công nghệ blockchain, như hệ thống giao dịch và hệ thống thanh toán chứng khoán, có thể được hưởng cơ chế miễn trừ có điều kiện đối với một số quy định chứng khoán hiện hành. Kết quả triển khai sau đó được sử dụng làm cơ sở để Ủy ban châu Âu đánh giá việc tiếp tục, chấm dứt hay cân nhắc sự cần thiết của việc sửa luật để nhân rộng quy mô hoạt động của mô hình.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam định hướng phát triển một hệ sinh thái tài chính số đa dạng. Bên cạnh việc tạo không gian thử nghiệm cho các sản phẩm mới, sandbox còn giúp cơ quan quản lý thu thập dữ liệu thực tiễn để đánh giá cơ hội, rủi ro và mức độ phù hợp của từng sản phẩm với thị trường Việt Nam, qua đó từng bước hoàn thiện khung pháp lý đối với các mô hình mới. Để thực hiện mục tiêu này, cơ quan có thẩm quyền cần gắn việc triển khai sandbox với các mục tiêu chính sách cụ thể, đồng thời xác định rõ tiêu chí đánh giá và cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan ngay từ khâu thiết kế. Một cơ chế sandbox có tính minh bạch và khả năng dự báo cao cũng sẽ góp phần khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh các nhà đầu tư, tổ chức phát hành và định chế tài chính, vai trò kiến tạo thị trường từ phía cơ quan nhà nước cũng là một trong những yếu tố quan trọng trong việc phát triển thị trường. Nhà nước có thể đóng vai trò tiên phong để thể hiện tính hấp dẫn và xây dựng động lực tham gia thị trường.

Nhìn vào Singapore, sáng kiến Project Guardian do Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) khởi xướng được thiết kế và triển khai theo mô hình phối hợp chặt chẽ giữa khu vực công và khu vực tư. Trong chương trình này, cơ quan quản lý không chỉ dừng ở xây dựng khuôn khổ quản lý, mà còn trực tiếp kết nối các định chế tài chính cùng thử nghiệm và phát triển thị trường. Theo đó, MAS phối hợp với các ngân hàng, công ty quản lý tài sản, đơn vị cung cấp hạ tầng thị trường và các cơ quan quản lý quốc tế để thử nghiệm các mô hình token hóa, đồng thời thúc đẩy xây dựng tiêu chuẩn, hạ tầng và cơ chế thanh toán chung. Cách tiếp cận này giúp giải quyết những điểm nghẽn mà từng doanh nghiệp riêng lẻ khó có thể tự xử lý, qua đó tạo điều kiện để các mô hình có tiềm năng từng bước được triển khai trên thực tế.

Hong Kong (Trung Quốc) còn áp dụng cách tiếp cận chủ động hơn khi chính quyền trực tiếp tham gia thị trường với vai trò tổ chức phát hành. Từ đợt trái phiếu xanh token hóa đầu tiên năm 2023, Chính phủ Hong Kong từng bước mở rộng quy mô phát hành, thử nghiệm các phương thức thanh toán mới và tiến tới phát hành trái phiếu token hóa thường xuyên. Kinh nghiệm từ các đợt phát hành sau đó được sử dụng để xây dựng mô hình tham khảo cho khu vực tư nhân, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và triển khai các cơ chế hỗ trợ phát hành trái phiếu số, qua đó từng bước tạo điều kiện để thị trường phát triển và mở rộng quy mô.

Bài học này có thể được vận dụng phù hợp và linh hoạt với cơ cấu quản lý và định hướng phát triển thị trường trong nước của Việt Nam. Theo đó, các cơ quan quản lý nhà nước ở trung ương tiếp tục giữ vai trò đầu mối xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, phân định thẩm quyền và bảo đảm tính thống nhất trong quản lý. Trong khi đó, Trung tâm tài chính quốc tế có thể trở thành không gian để thu hút và triển khai thử nghiệm các mô hình, sản phẩm và giao dịch mới trong phạm vi được kiểm soát.

Bên cạnh đó, có thể xem xét khuyến khích một số doanh nghiệp nhà nước có đủ năng lực và điều kiện phù hợp tiên phong thử nghiệm phát hành các sản phẩm tài chính được token hóa, chẳng hạn trái phiếu hoặc tín dụng xanh mã hóa. Những giao dịch thử nghiệm này có thể tạo cơ sở thực tiễn để kiểm chứng quy trình phát hành, giao dịch và thanh toán, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý và các chủ thể thị trường tích lũy kinh nghiệm trước khi xem xét mở rộng phạm vi triển khai.

(*) Cộng sự - Viện Tony Blair