Đằng sau thành công của các dự án khởi nghiệp sáng tạo

(KTSG Online) - Trong cuộc đối thoại diễn ra gần đây tại Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo thành phố Hồ Chí Minh (SIHUB) giữa Bí thư Trần Lưu Quang và cộng đồng doanh nghiệp, chủ tịch VNG, ông Lê Hồng Minh, lại một lần nữa lên một ý tưởng gây nên nhiều suy nghĩ: KPI của startup trước hết là khả năng chấp nhận thất bại.

Câu nói ấy, nếu tách khỏi bối cảnh, dễ tạo ra một cảm giác nghịch lý, thậm chí gây sốc. Bởi trong tư duy thông thường, KPI gắn với thành tích, với chỉ tiêu đạt được, với những con số tăng trưởng đẹp đẽ. Thất bại dường như đứng ở phía đối lập.

Nhưng chính nghịch lý đó lại mở ra một câu hỏi mang tính nền tảng: thành công trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo thực sự được tạo ra như thế nào? Câu hỏi đó không chỉ dành cho giới khởi nghiệp, mà dành cho cách mà một xã hội định nghĩa rõ hơn nữa về rủi ro và trách nhiệm.

Thành công của các dự án khởi nghiệp sáng tạo đổi mới dưới góc độ kinh tế học

Kinh tế học đổi mới từ lâu đã chỉ ra rằng tăng trưởng dài hạn không đến từ tích lũy tuyến tính, mà đến từ các đột phá công nghệ và các mô hình kinh doanh, tăng trưởng. Trong học thuyết “creative destruction” của Joseph Schumpeter, mỗi bước tiến đều hàm chứa một quá trình đào thải. Cái mới xuất hiện không phải vì cái cũ tự nguyện nhường chỗ, mà vì một chuỗi những thử nghiệm đã diễn ra trước đó.

Nếu nhìn thành công như một điểm sáng cuối cùng, ta có thể quên rằng phía sau nó là một phân phối xác suất rộng lớn. Mỗi dự án khởi nghiệp thực chất là một thí nghiệm kinh tế. Và giống như trong phòng thí nghiệm khoa học, phần lớn thí nghiệm không cho kết quả như mong muốn.

Điều khác biệt là, trong kinh tế thị trường, các “kết quả không mong muốn” ấy vẫn mang những giá trị thông tin nào đó. Chúng điều chỉnh kỳ vọng, phân bổ lại vốn, và tạo nền tảng cho vòng thử nghiệm tiếp theo. Thất bại trong thị trường, vì vậy, không chỉ loại bỏ cái kém hiệu quả; nó còn giải phóng nguồn lực cho một số rất ít các khả năng tốt hơn

Vì vậy, khi nói KPI của startup là chấp nhận thất bại, đó không phải là sự lãng mạn hóa rủi ro, mà là thừa nhận cấu trúc xác suất của sự đổi mới.

Vốn đầu tư mạo hiểm: Cơ chế hấp thụ thất bại

Ở đây cần làm rõ vai trò của Venture Capital - vốn đầu tư mạo hiểm. VC là hình thức đầu tư cổ phần vào doanh nghiệp khởi nghiệp có rủi ro cao nhưng với tiềm năng tăng trưởng đột biến. Khác với tín dụng ngân hàng, VC không yêu cầu tài sản thế chấp; thay vào đó, họ chấp nhận rất nhiều rủi ro để đổi lấy một số rất ít khả năng sinh lợi vượt trội.

Đặc điểm cốt lõi của VC nằm ở tư duy danh mục. Một quỹ đầu tư không kỳ vọng mọi dự án đều thành công. Ngược lại, họ dự tính trước rằng đa số sẽ thất bại. Lợi nhuận được tạo ra bởi một số ít dự án bứt phá. Chính cấu trúc này khiến thất bại trở thành yếu tố nội tại của hệ thống, chứ không phải sự cố bất thường. Lợi nhuận trong VC mang tính phi tuyến: phần thưởng của một dự án vượt trội có thể bù đắp cho toàn bộ danh mục

Tại các trung tâm tài chính lớn như New York hay London, hệ sinh thái VC đã đạt tới độ sâu cho phép hấp thụ và tái phân bổ rủi ro liên tục. Thất bại của một startup không làm hệ thống chao đảo; nó chỉ là một biến số trong phương trình lợi nhuận tổng thể.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc có thất bại hay không, mà ở chỗ hệ thống có đủ khả năng hấp thụ và chuyển hóa thất bại thành tri thức hay không.

Tâm lý rủi ro và giới hạn của tư duy thành tích

Nếu chuyển sang góc nhìn tâm lý học tổ chức, ta sẽ thấy một xung đột thú vị. Các thiết chế hành chính truyền thống được thiết kế để tối thiểu hóa sai sót. Cơ chế trách nhiệm, thanh tra, hậu kiểm – tất cả đều nhằm đảm bảo tính tuân thủ và ổn định. Trong môi trường đó, rủi ro thường được hiểu như điều cần tránh.

Tuy nhiên, đổi mới lại đòi hỏi điều ngược lại: thử nghiệm trong điều kiện bất định. Khi KPI chỉ gắn với “không có sai sót”, hành vi hợp lý của cá nhân là chọn phương án an toàn. Điều này có thể phù hợp với quản trị thường nhật, nhưng lại không tương thích với kinh tế học đổi mới. Khi rủi ro bị đồng nhất với sai lầm, sáng tạo sẽ tự kiểm duyệt chính mình.

Vì vậy, phát biểu về chấp nhận thất bại có thể được hiểu như một lời nhắc nhở về sự cần thiết của một không gian thử nghiệm – nơi thất bại được nhìn như chi phí học hỏi, chứ không phải mặc định là sai phạm.

Bức tranh VC toàn cầu và vị thế của các trung tâm mới nổi

Trên bình diện toàn cầu, dòng vốn VC vẫn tập trung chủ yếu vào một số trung tâm tài chính có hệ sinh thái hoàn chỉnh. New York và London không chỉ có thị trường vốn sâu, mà còn có hệ thống pháp lý ổn định, cơ chế phá sản minh bạch và khả năng thoái vốn qua IPO hoặc M&A.

Trong khi đó, Thượng Hải, tuy sở hữu quy mô kinh tế nội địa khổng lồ và tham vọng quốc tế hóa tài chính, nhưng quá trình này vẫn chịu tác động của cấu trúc quản lý dòng vốn và mức độ mở cửa tài khoản vốn.

Đối với những trung tâm tài chính đang ở giai đoạn hình thành như TP.HCM, câu hỏi không phải là cạnh tranh trực diện về quy mô, mà là xây dựng dần dần niềm tin thể chế. VC không chỉ tìm kiếm lợi nhuận; họ tìm kiếm môi trường mà trong đó rủi ro kinh doanh được phân định rõ ràng với rủi ro thể chế. Niềm tin thể chế, trong dài hạn, còn quan trọng hơn ưu đãi tài chính

“Thất bại” và khả năng thu hút vốn cho một trung tâm tài chính

Có một nghịch lý thú vị: chính việc thừa nhận thất bại như một phần của đổi mới lại có thể gửi tín hiệu tích cực tới nhà đầu tư, nếu đi kèm với cơ chế pháp lý rõ ràng.

Nhà đầu tư không sợ thất bại kinh doanh; họ sợ sự bất định về luật chơi. Khi quy trình phá sản minh bạch, khi quyền sở hữu được bảo vệ, khi tranh chấp được giải quyết công bằng, thất bại chỉ là một bước trong chu kỳ đầu tư.

Ngược lại, nếu thất bại kéo theo chi phí pháp lý kéo dài hoặc rủi ro danh tiếng ngoài dự tính, dòng vốn sẽ do dự. Vì vậy, cách xã hội định nghĩa và xử lý “thất bại” có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hình thành một trung tâm tài chính có sức hút quốc tế.

Vai trò và giới hạn của nguồn lực ngân sách chính phủ

Một khía cạnh khác cần được nhìn nhận tỉnh táo là năng lực tài khóa. So với các nền kinh tế lớn, khả năng sử dụng ngân sách để đóng vai trò nhà đầu tư mạo hiểm quy mô lớn là hữu hạn. Điều đó không phải là bất lợi, nếu vai trò của khu vực công được xác định đúng.

Thay vì thay thế thị trường, nguồn lực ngân sách có thể đóng vai trò vốn mồi, tạo quỹ đầu tư gián tiếp (fund of funds), hỗ trợ hạ tầng pháp lý, và chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu. Mục tiêu không phải là “tạo ra những kỳ lân bằng ngân sách”, mà là giảm chi phí rủi ro để vốn tư nhân sẵn sàng tham gia.

Sự khôn ngoan tài khóa nằm ở việc thiết kế đòn bẩy, chứ không phải mở rộng trực tiếp bảng cân đối kế toán. Đổi mới cần táo bạo; tài khóa cần kỷ luật. Hai điều đó không loại trừ nhau.

Kết luận: thành công của khởi nghiệp không phải là đường thẳng

Đằng sau mỗi dự án sáng tạo thành công là một chuỗi dài những thử nghiệm âm thầm. Thành công là phần nổi của một cấu trúc rủi ro đã được chấp nhận và quản trị.

Khi nhìn nhận thất bại như một thành phần tất yếu của đổi mới, ta không cổ vũ cho sự tùy tiện. Ta chỉ thừa nhận rằng tăng trưởng dựa trên sáng tạo không thể vận hành bằng logic hoàn hảo ngay từ đầu.

Vì thế, câu chuyện ở đây không dừng ở một phát biểu gây chú ý. Nó chạm tới vấn đề sâu hơn: liệu hệ sinh thái kinh tế có đủ tự tin để chấp nhận xác suất thất bại, và có đủ tính kỷ luật để quản trị nó hay không. Thành công, rốt cuộc, không phải là điều đã được lập trình sẵn. Nó là kết quả của một xã hội biết học hỏi từ những kinh nghiệm dẫu rằng chúng vẫn chưa thành hình. Và chính cái cách xã hội đối xử với thất bại sẽ quyết định biên độ cho những thành công trong tương lai.

(*) Trường Kinh doanh - Đại học Kinh tế TPHCM