Doanh nghiệp trẻ ‘gọi vốn’ cho tương lai

(KTSG Online) – Việc thiếu nguồn vốn đầu tư lớn từ khu vực kinh tế ngoài Nhà nước khiến các doanh nghiệp công nghệ non trẻ khó vươn lên làm chủ những công nghệ quan trọng, thậm chí rời thị trường chỉ sau vài năm hoạt động.

Thị trường vốn Việt Nam vắng bóng doanh nghiệp công nghệ

Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia sở hữu hệ sinh thái doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ năng động tại khu vực Đông Nam Á khi đón nhận một số khoản đầu tư lớn từ các quỹ trong và ngoài nước những năm qua.

Mới đây, BlockchainWork (đơn vị tiên phong cung cấp giải pháp nhân sự blockchain) đã huy động thành công gần 142.000 đô la Mỹ từ các nhà đầu tư chiến lược Nhật Bản để mở rộng mạng lưới ứng viên/nhà tuyển dụng, nâng cấp sản phẩm và vận hành theo định hướng AI-first. Trước đó, đơn vị từng huy động thành công 87.000 đô la Mỹ trong năm 2024.

Tương tự, Công ty công nghệ tài chính EnCapital tạo dấu ấn đầu tiên trên thị trường vốn Việt Nam với thương vụ huy động thành công 200 tỉ đồng để mua lại Công ty chứng khoán Đại Nam (hiện là Công ty chứng khoán DNSE) vào năm 2020.

Nguồn lực vốn và năng lực công nghệ của EnCapital giúp DNSE phát triển nhanh chóng và trở thành doanh nghiệp chứng khoán công nghệ đầu tiên niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Việt Nam vào đầu năm 2024.

Thế nhưng, ngoài hai đơn vị trên và một số kỳ lân công nghệ (có định giá từ 1 tỉ đô la trở lên) như VNG, VNPAY, MoMo, Sky Mavis thì phần lớn doanh nghiệp công nghệ gặp khó khăn trong việc huy động vốn.

Lý giải nguyên nhân tại một tọa đàm về tạo đòn bẩy vốn cho doanh nghiệp công nghệ, bà Nguyễn Ngọc Anh, Tổng Giám đốc SSI Asset Management, cho biết nhóm này có thể trăng trưởng nhanh về năng lực nhưng khó thuyết phục nhà đầu tư góp vốn dài hạn. Bởi điều này đòi hỏi niềm tin từ nhà đầu tư vào giá trị tương lai của doanh nghiệp, tức họ cần nhìn thấy khả năng chuyển đổi từ tiềm năng sang lợi nhuận bền vững.

Ngoài ra, không ít doanh nghiệp công nghệ rơi vào tình trạng thua lỗ trong giai đoạn đầu khởi sự kinh doanh dù có định giá sản phẩm rất cao. Đặc biệt, nhóm này chủ yếu sở hữu tài sản vô hình như thương hiệu, công nghệ, người dùng nên khó tiếp cận nguồn vốn vay truyền thống.

Từ góc nhìn đơn vị gọi vốn, bà Lê Ngọc Mỹ Tiên, đồng sáng lập BlockchainWork, cũng thừa nhận những khó khăn trong quá trình làm việc với các đối tác Nhật Bản do họ luôn đòi hỏi được thấy một bức tranh phát triển dài hạn của doanh nghiệp với những mốc thời gian cụ thể, logic vận hành xuyên suốt mọi giai đoạn phát triển và các chỉ số đo lường hiệu quả rõ ràng.

“Với họ, kế hoạch 5 năm không phải là tài liệu trình bày mà là cam kết. Và cam kết này phải được chứng minh bằng những gì đội ngũ làm được cho đến thời điểm đó thay vì những gì được hứa hẹn sẽ xuất hiện trong tương lai”, bà Tiên nói với KTSG Online.

Rút ngắn khoảng cách giữa nhà đầu tư và doanh nghiệp

Thực tế, huy động 229.000 đô la Mỹ trong vòng hai năm không phải việc dễ với những doanh nghiệp non trẻ như BlockchainWork. Bà Lê Ngọc Mỹ Tiên cho biết đây là kết quả của hơn hai năm giữ liên lạc, báo cáo tiến độ đều đặn và giữ cam kết thực thi phát triển doanh nghiệp liên tục.

“Lòng tin từ nhà đầu tư quốc tế không được xây dựng trong phòng họp mà được tích lũy qua từng email cập nhật tiến độ, từng con số minh bạch trong báo cáo hàng quý, từng lần đội ngũ thừa nhận khó khăn và đề xuất phương án giải quyết thay thế để đảm bảo lộ trình phát triển hợp lý, khả thi nhất với bối cảnh kinh doanh” bà Tiên nói và cho biết đối tác luôn muốn thấy doanh nghiệp sẽ phát triển tới mức độ nào trong 5 năm tới cũng như chứng cứ chứng minh tính khả thi.

Khác với BlockchainWork, lựa chọn IPO và niêm yết cổ phiếu trên sàn chứng khoán giúp DNSE dễ dàng huy động vốn để mở rộng kinh doanh.

Thậm chí, tại cuộc họp ĐHĐCĐ thường niên 2026 diễn ra cuối tháng 3 vừa qua, ban lãnh đạo và các cổ đông của DNSE đã thông qua kế hoạch huy động 3.500 tỉ đồng để thành lập công ty chứng khoán tại Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC). Đồng thời, tham gia thị trường tài sản mã hóa với vai trò trung gian kết nối giữa các nền tảng và nhà đầu tư.

Thế nhưng, không nhiều đơn vị lựa chọn phương án IPO và niêm yết cổ phiếu ở thị trường Việt Nam. “Các doanh nghiệp kỳ lân và gần đạt mức kỳ lân thường đặt ra câu hỏi ‘Liệu có thể huy động vốn tại các thị trường nước ngoài không’ thay vì đặt vấn đề thể huy động vốn và niêm yết tại thị trường Việt Nam”, bà Nguyễn Ngọc Anh thừa nhận.

Còn báo cáo Đầu tư công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam 2026 cho thấy nhóm doanh nghiệp công nghệ được hậu thuẫn bởi nguồn vốn cổ phần tư nhân (PE)/nguồn vốn mạo hiểm (VC) không thực hiện bất kỳ thương vụ IPO nào trong 5 năm qua khiến tỷ trọng vốn hóa ngành công nghệ thông tin trên sàn HOSE chiếm chưa tới 5%.

Nhắm tháo gỡ vấn đề, tại dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi), Bộ Tài chính đã đề xuất bổ sung cơ chế doanh nghiệp có thể dùng tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản số, tài sản ảo... để vay vốn.

Nhưng để doanh nghiệp công nghệ tiếp cận gần hơn với nhà đầu tư, bà Ngọc Anh cho rằng có thể cân nhắc xây dựng một sàn giao dịch chuyên nghiệp cho các doanh nghiệp công nghệ. Thực tế, một số quốc gia lân cận đã thành lập sàn giao dịch với quy định linh hoạt hơn như STAR market và ChiNext (Trung Quốc), Catalist (Singapore), ACE Market (Malaysia) nhằm giúp doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ tiếp cận nguồn vốn hiệu quả hơn.

Tại Trung Quốc, quy định linh hoạt về lợi nhuận được áp dụng khi các doanh nghiệp không bắt buộc phải có lợi nhuận (tức chưa có lãi hoặc phát sinh lỗ lũy kế) tại thời điểm niêm yết. Bên cạnh đó, doanh nghiệp có cấu trúc vốn đặc biệt như quyền biểu quyết theo tỷ trọng cũng được phép niêm yết, qua đó tạo điều kiện cho các mô hình quản trị doanh nghiệp đa dạng.

Bên cạnh nhóm doanh nghiệp niêm yết, đại diện SSI Asset Management cũng khuyến nghị xây dựng mô hình quỹ thành viên tương tự quỹ đầu tư chuyên mua và quản lý doanh nghiệp trước khi bán lại (private equity) của Singapore để thu hút đầu tư vào nhóm doanh nghiệp công nghệ chưa niêm yết tại Việt Nam.

Bổ sung, bà Lê Ngọc Mỹ Tiên cho biết nhà đầu tư nước ngoài luôn duy trì một triết lý xuyên suốt là “tin vào ảnh hưởng của hệ thống trước khi tin vào cá nhân”. Do đó, doanh nghiệp tiếp nhận đầu tư phải duy trì tính nhất quán trong hành động và lời nói, thường xuyên trao đổi với các cổ đông chiến lược và tiếp thu góp ý chuyên môn của họ về định hướng phát triển doanh nghiệp.

“Điều đó tạo ra cảm giác đồng hành giữa những đối tác để họ tiếp tục ủng hộ, thậm chí giới thiệu đối tác hợp tác, nhà đầu tư mới”, bà Tiên nói.