CỔNG THÔNG TIN VÀ ĐẦU TƯ QUỐC TẾ
Trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản từ ngày 8 đến 11/11/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Takaichi Sanae đã thông qua Tuyên bố Tầm nhìn chung, xác định tinh thần quan hệ là "đối tác đồng hành, đồng kiến tạo, cùng có lợi, vì tăng trưởng chất lượng cao, tự chủ chiến lược và tự cường".
Nhân dịp này, Tạp chí Nhà đầu tư/Nhadautu.vn trao đổi với ông Nguyễn Quốc Cường, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản, về ý nghĩa của chuyến thăm đối với quan hệ kinh tế, đầu tư giữa hai nước.
Tin cậy chính trị là nền tảng cho hợp tác lâu dàiThưa ông, đâu là dấu ấn chính trị đáng chú ý nhất của chuyến thăm? Điều đó có ý nghĩa như thế nào đối với hợp tác kinh tế và đầu tư giữa hai nước?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Theo tôi, dấu ấn đầu tiên là sự tin cậy chính trị giữa hai nước tiếp tục được tăng cường. Trong phát biểu tại Quốc hội Nhật Bản, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhắc đến nền tảng hữu nghị và "tin cậy đặc biệt" giữa hai nước. Đó là một đánh giá rất cao về quan hệ Việt Nam - Nhật Bản.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chính sách tại Quốc hội Nhật Bản ngày 9/11/2026. Ảnh: TTXVN
Sự tin cậy ấy không hình thành chỉ qua một chuyến thăm. Nhật Bản đã sớm đồng hành với Việt Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập, qua đó bồi đắp quan hệ hai nước qua nhiều năm. Hai bên không có tranh chấp về lợi ích chiến lược lẫn nhau, đồng thời có nhiều lợi ích gặp nhau trong phát triển.
Sự tin cậy và những tiếp xúc trên nhiều kênh là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp Nhật Bản và Việt Nam tính chuyện hợp tác lâu dài.
Dấu ấn thứ hai là sự quan tâm và ủng hộ đối với quan hệ Việt Nam trong chính giới Nhật Bản. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã phát biểu chính sách trước các nghị sĩ Nhật Bản và nhận được sự hưởng ứng nhiệt thành; đồng thời tiếp lãnh đạo Đảng Cộng sản Nhật Bản, Đảng Duy tân Nhật Bản và các nguyên Thủ tướng.
Theo tôi, sự tin cậy và những tiếp xúc trên nhiều kênh là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp hai bên tính chuyện hợp tác lâu dài.
Trong chuyến thăm, hai bên thúc đẩy hợp tác về năng lượng, hạ tầng và khoáng sản quan trọng. Theo Đại sứ, đâu là những lĩnh vực có thể sớm chuyển thành dự án cụ thể?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Tôi nghĩ cả ba lĩnh vực đều có tiềm năng, nhưng mức độ sẵn sàng của từng dự án khác nhau. Có dự án đã có thỏa thuận vay; có dự án đang được thúc đẩy; cũng có lĩnh vực hai nước mới ở giai đoạn nghiên cứu khả năng hợp tác.
Về năng lượng, một kết quả cụ thể là thỏa thuận vay với JICA cho Dự án Nhà máy nhiệt điện Ô Môn III. Hai bên cũng có bản ghi nhớ về hợp tác trong lĩnh vực điện hạt nhân và đề cập việc thúc đẩy các dự án điện khí LNG có doanh nghiệp Nhật Bản tham gia.
Trong khuôn khổ Cộng đồng châu Á phát thải ròng bằng 0 (AZEC), hai nước muốn thúc đẩy các dự án hợp tác năng lượng. Cùng với phát triển nguồn điện, vấn đề an ninh năng lượng và bảo đảm nguồn cung cũng cần được quan tâm.
Tôi chú ý câu chuyện nguồn dầu thô cho Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn. Phía Nhật Bản đã cam kết hỗ trợ thu xếp nguồn dầu thô cho nhà máy. Trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới biến động, nhất là sau khi chiến sự ở Trung Đông nổ ra, sự chủ động về nguyên liệu có ý nghĩa rất quan trọng.
Về hạ tầng, Việt Nam có nhu cầu đầu tư lớn cho giao thông. Tôi chú ý cuộc gặp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước với các tổ chức tài chính Nhật Bản tại Sở Giao dịch chứng khoán Tokyo, nơi hai bên trao đổi về khả năng huy động vốn cho hạ tầng chiến lược.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đến thăm và đánh chuông tại Sở Giao dịch chứng khoán Tokyo. Ảnh: TTXVN
Những dự án này đòi hỏi sự chuẩn bị tốt, phương án tài chính phù hợp và cách phân chia rủi ro rõ ràng. Có định hướng hợp tác là điều quan trọng, nhưng để triển khai được còn cần rất nhiều công việc cụ thể.
Với khoáng sản quan trọng, tôi cho rằng Việt Nam cần hướng tới chế biến sâu, tiếp nhận công nghệ, nâng năng lực quản trị và đào tạo nhân lực. Nếu chỉ bán nguyên liệu với giá trị gia tăng thấp thì cơ hội dành cho doanh nghiệp Việt Nam còn hạn chế.
Doanh nghiệp Việt Nam cần tham gia nhiều hơn vào những công đoạn tạo giá trị, đồng thời nâng trình độ kỹ thuật và quản lý. Theo tôi, chế biến sâu và chuyển giao công nghệ là hai nội dung cần được ưu tiên trong hợp tác khoáng sản.
Một số ý kiến đặt hợp tác khoáng sản Việt Nam - Nhật Bản trong bối cảnh các nước muốn giảm phụ thuộc vào một nguồn cung. Ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Theo tôi, cách nhìn phù hợp là đa dạng hóa cả nguồn cung lẫn thị trường tiêu thụ. Việt Nam có thể hợp tác với Nhật Bản, Trung Quốc và những đối tác khác có thiện chí, có vốn và công nghệ.
Chúng ta hoan nghênh các doanh nghiệp đến hợp tác trên cơ sở cùng có lợi. Điều Việt Nam cần quan tâm là phát triển được năng lực chế biến trong nước và mở rộng cơ hội đưa sản phẩm vào các chuỗi cung ứng.
Vốn dài hạn và cách thực thi chính sáchQua tiếp xúc với doanh nghiệp Nhật Bản, ông thấy vướng mắc nào của môi trường đầu tư Việt Nam cần được ưu tiên giải quyết?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Tôi không phải chuyên gia kinh tế chuyên sâu trong từng ngành. Nhưng từ thời còn làm Đại sứ, tôi đã nghe doanh nghiệp nêu nhiều vấn đề mà các khảo sát của Tổ chức Xúc tiến thương mại Nhật Bản (JETRO) cũng đề cập: thủ tục hành chính, hệ thống pháp lý và cách thực thi chính sách.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae chứng kiến Lễ trao các văn kiện hợp tác giữa hai nước. Ảnh: Văn phòng Thủ tướng Nhật Bản
Việt Nam đã trải qua một quá trình dài hoàn thiện pháp luật để thu hút đầu tư nước ngoài. Theo tôi, khuôn khổ pháp lý về cơ bản đã có độ mở, dù vẫn cần tiếp tục cải thiện.
Điều doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là tính minh bạch và nhất quán trong thực thi. Cùng một quy định nhưng mỗi địa phương, thậm chí mỗi cán bộ, có thể giải thích khác nhau. Doanh nghiệp từng nói với tôi rằng họ gặp nhiều cách hiểu khác nhau và không biết cách nào là đúng để lập kế hoạch đầu tư.
Điều doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là tính minh bạch và nhất quán trong thực thi. Cùng một quy định nhưng mỗi địa phương, thậm chí mỗi cán bộ, có thể giải thích khác nhau.
Họ cũng cần chính sách ổn định và có thể dự báo. Đầu tư nhà máy, công nghệ hay trung tâm nghiên cứu là quyết định dài hạn. Nếu chính sách hoặc cách áp dụng thay đổi liên tục, doanh nghiệp sẽ khó tính toán chi phí và thời gian. Vì vậy, cải cách thủ tục hành chính phải tiếp tục, trong đó chuyển đổi số có thể giúp quy trình rõ ràng và thống nhất hơn.
Ngoài môi trường đầu tư, hợp tác tài chính có thể giúp đưa các dự án từ ý tưởng sang triển khai như thế nào, thưa ông?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Nhu cầu vốn của Việt Nam rất lớn. ODA vẫn quan trọng và ODA thế hệ mới cần hướng vào những lĩnh vực Việt Nam ưu tiên như đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và các dự án lớn. Nhưng ODA không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu.
Chúng ta cần chú ý hơn đến khả năng kết nối các ngân hàng, tổ chức tín dụng, công ty chứng khoán và những định chế tài chính khác của hai nước. Các định chế Việt Nam có vốn và kinh nghiệm hoạt động tại thị trường trong nước trong khi đối tác Nhật Bản có nguồn lực và kinh nghiệm.
Nếu kết nối hiệu quả, hai bên có thể tạo thêm những kênh huy động vốn tư nhân, đặc biệt là vốn trung và dài hạn. Tôi nghĩ tới một hệ sinh thái hợp tác tài chính giữa hai nước, trong đó có sự tham gia của các định chế tư nhân bên cạnh hợp tác cấp chính phủ.
Điều này cũng có ích cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Doanh nghiệp Việt Nam trong công nghiệp hỗ trợ cần vốn để nâng cấp máy móc, công nghệ và năng lực quản trị. Nhiều doanh nghiệp Nhật Bản có công nghệ, muốn mở rộng hoạt động nhưng cũng cần nguồn lực và đối tác phù hợp.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm hội đàm với Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae ngày 9/11/2026. Ảnh: BNG Nhật Bản.
Hợp tác tài chính cần tạo điều kiện để những doanh nghiệp ấy gặp nhau và tham gia chuỗi sản xuất, bên cạnh việc huy động vốn cho các dự án lớn.
Ngoài ODA và vốn đầu tư trực tiếp, chúng ta nên quan tâm hơn đến vốn đầu tư gián tiếp. Thị trường chứng khoán, trái phiếu và những kênh tài chính khác đều có thể tạo thêm cơ hội hợp tác.
Việt Nam đang phát triển các trung tâm tài chính tại TP.HCM và Đà Nẵng. Tôi mong các định chế tài chính Nhật Bản quan tâm, tìm hiểu và hợp tác với đối tác Việt Nam trong những lĩnh vực phù hợp.
Từ cứ điểm sản xuất tới đối tác trong chuỗi cung ứngVới AI, bán dẫn và công nghệ số, Việt Nam nên ưu tiên thu hút trung tâm nghiên cứu, hoạt động đào tạo, nhà máy sản xuất hay dự án ứng dụng của doanh nghiệp Nhật Bản, thưa ông?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Theo tôi, không nên đóng khung vào một hình thức. Hai nước đã có nền tảng hợp tác trong công nghệ thông tin và phần mềm.
Nếu doanh nghiệp Nhật Bản muốn mở trung tâm nghiên cứu tại Việt Nam, chúng ta nên tạo điều kiện. Nếu họ muốn hợp tác đào tạo nhân lực, sản xuất công nghệ cao hoặc ứng dụng AI, hai bên cũng nên xem xét hỗ trợ tùy nhu cầu và năng lực thực tế.
Ông Nguyễn Quốc Cường khi là Đại sứ Việt Nam tại Nhật Bản. Ảnh: ĐSQ Việt Nam tại Nhật Bản
Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ, còn Việt Nam có lực lượng lao động trẻ và đang đào tạo thêm nhân lực trong các ngành công nghệ số. Hai bên có thể cùng nghiên cứu, phát triển sản phẩm và xây dựng đội ngũ.
Theo tôi, đó là một cách cụ thể để thực hiện tinh thần đồng hành, đồng kiến tạo mà lãnh đạo hai nước đã đề cập. Cơ hội của Việt Nam không chỉ nằm ở việc có thêm dự án đầu tư, mà còn ở khả năng phát triển nhân lực và năng lực công nghệ của chính mình.
Trong tinh thần Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, ông muốn lưu ý điều gì đối với dòng vốn Nhật Bản thời gian tới?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Theo tôi, thu hút đầu tư chất lượng cao phải gắn với khả năng tạo liên kết thực chất với doanh nghiệp Việt Nam. Điều đó đòi hỏi môi trường đầu tư minh bạch, chính sách ổn định, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ có đủ năng lực và người lao động được đào tạo tốt hơn.
Nếu làm được như vậy, sự hiện diện của nhà đầu tư Nhật Bản sẽ tạo thêm cơ hội để doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng, tiếp cận công nghệ và nâng năng lực quản trị. Vấn đề quan trọng là chuyển những định hướng hợp tác thành thay đổi cụ thể trong quá trình thực hiện.
Doanh nghiệp Việt Nam cần làm gì để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn Nhật Bản?
Ông Nguyễn Quốc Cường: Trước đây, nhiều nhà đầu tư nước ngoài đến Việt Nam để tận dụng nguồn lao động có chi phí cạnh tranh, còn công nghệ phần lớn do họ đưa vào. Hiện nay, Việt Nam ngày càng được nhìn nhận có vai trò quan trọng hơn trong chuỗi cung ứng. Đó là chuyển biến tích cực, nhưng muốn tham gia sâu hơn, chúng ta phải giải quyết những điểm yếu trong nước.
Thu hút đầu tư chất lượng cao phải gắn với khả năng tạo liên kết thực chất với doanh nghiệp Việt Nam. Điều đó đòi hỏi môi trường đầu tư minh bạch, chính sách ổn định, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ có đủ năng lực và người lao động được đào tạo tốt hơn.
Một vấn đề tôi nghe nhiều doanh nghiệp Nhật Bản và các nước khác nhắc đến là năng lực công nghiệp hỗ trợ. Họ cần nhà cung cấp đáp ứng yêu cầu về chất lượng, tiến độ và công nghệ. Nếu thiếu một mạng lưới doanh nghiệp đủ năng lực, Việt Nam sẽ khó tham gia nhiều hơn vào những công đoạn có giá trị cao.
Nhà nước cần có chính sách khuyến khích, hỗ trợ doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phát triển cả về số lượng lẫn năng lực công nghệ và quản trị. Câu chuyện nguồn vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa mà tôi vừa nói có liên quan trực tiếp đến mục tiêu này.
Khâu thứ hai là đào tạo nhân lực chất lượng cao. Chúng ta cần người có thể làm công việc kỹ thuật, quản lý sản xuất và nghiên cứu; đồng thời có thể hợp tác với Nhật Bản và các nước khác trong quá trình đào tạo.
Bên cạnh đó, hai nước nên rà soát những chiến lược và thỏa thuận hợp tác công nghiệp đã có: nội dung nào đã làm được, nội dung nào chưa và còn vướng ở đâu. Bản thân tôi chưa thấy một tổng kết đầy đủ, nhưng cho rằng cần triển khai các thỏa thuận một cách bài bản hơn để tạo ra kết quả cụ thể ở cấp doanh nghiệp.
Xin trân trọng cảm ơn Ông!















