TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm: Cuộc tái cấu trúc thế kỷ của Hà Nội tạo ra kỳ tích trên 50km dòng sông, "đánh thức" sông Hồng trở thành biểu tượng phát triển mới của Thủ đô

Cầm trên tay quyển tài liệu dày gần 1.400 trang, ông Đào Ngọc Nghiêm – nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc Hà Nội chia sẻ, ông đọc hết chỉ trong một tuần, gần như không ngủ. Đó không phải bản quy hoạch thông thường, đó là bản Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, tài liệu được kỳ vọng định hình diện mạo Hà Nội suốt thế kỷ tới.

Nói về bản quy hoạch này, ông dành nhiều lời khen về những gì đã thực sự đổi mới. Qua gần nửa thế kỷ gắn bó với quy hoạch Thủ đô, chứng kiến cả những mô hình "treo" lẫn những ý tưởng hay nhưng thất bại trên thực địa, ông Đào Ngọc Nghiêm đã chia sẻ những cơ hội, những "điểm nghẽn" và cả những giải pháp cốt lõi để Hà Nội không chỉ phát triển hiện đại mà còn giữ trọn vẹn được cái hồn cốt văn hiến với Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm.

Trong lịch sử, chúng ta thường lập quy hoạch theo nhiệm kỳ 5 năm, 10 năm. Lần này, Hà Nội quyết định đặt ra một tầm nhìn lên tới 100 năm, theo ông điều đó có ý nghĩa gì?

Về bản chất, quy hoạch chính là định hướng phát triển, là công cụ khoa học để quản lý và tổ chức không gian các vùng miền. Việt Nam từ xa xưa luôn luôn xác định vai trò của quy hoạch là một trong những vấn đề trọng tâm hàng đầu để kiến tạo đất nước. Hiện nay, chúng ta vẫn còn lưu giữ được những bản đồ quy hoạch từ thời phong kiến.

Qua các thời kỳ, công tác hoạch định quy hoạch luôn nhận được sự quan tâm sâu sắc, đặc biệt từ các cấp lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Chính vì vậy, đồ án Quy hoạch Hà Nội năm 2026 lần này sở hữu rất nhiều giá trị nổi trội. Đây là một quy hoạch đột phá mang tính chiến lược, mở rộng tầm nhìn dài hạn tới một thế kỷ. Tầm nhìn 100 năm không chỉ là câu chuyện thời gian, mà là thay đổi cách tiếp cận – từ không gian tĩnh sang không gian động, từ quy hoạch ngắn hạn sang chiến lược dài hạn và linh hoạt.

Là người đã dành cả cuộc đời gắn bó với từng nét vẽ không gian của Thủ đô với 7 lần tham gia quy hoạch Hà Nội, theo ông điểm khác biệt lớn nhất của quy hoạch 100 năm lần này so với các lần trước là gì?

Từ 1954 đến nay, chúng ta đã trải qua 9 lần lập quy hoạch lớn. Tôi chỉ không tham gia hai lần đầu (1959 và 1961) vì lúc đó còn đang ngồi ghế đại học. Các lần sau tôi đều có mặt, khi thì chủ nhiệm, khi thì thành viên hội đồng. Quy hoạch năm 1961 phục vụ kế hoạch 5 năm đầu tiên. Năm 1973 gắn với chuẩn bị thống nhất đất nước và phòng thủ. Năm 1976 định hình Hà Nội là Thủ đô của nước Việt Nam thống nhất.

Đến năm 1992, Bộ Chính trị định hướng chỉ phát triển phía Nam sông Hồng, giữ sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy làm phòng tuyến tự nhiên. Năm 1998, chúng ta mới quyết định phát triển hai bên bờ sông Hồng. Năm 2003, Hà Nội thành lập quận Long Biên, lần đầu nội đô vượt sông Hồng.

Và đến quy hoạch lần này, đây là lần đầu tiên có một quy hoạch với tầm nhìn dài hạn với cấu trúc mới được định nghĩa rất rõ ràng: Đa cực, đa trung tâm và đa tầng không gian. Trong các quy hoạch trước, chúng ta chủ yếu tập trung vào đô thị trung tâm và các đô thị vệ tinh. Lần này, đồ án xác định rõ 9 cực phát triển, 9 trung tâm và 9 hành lang kinh tế.

Đặc biệt, trước đây Hà Nội và cả nước từng có hàng nghìn quy hoạch chồng chéo. Mỗi lĩnh vực một bản riêng, quản lý manh mún, khó triển khai. Lần này, quy hoạch 100 năm tích hợp hơn 20–21 lĩnh vực thành một khung thống nhất, theo đúng định hướng Quốc hội đã duyệt. Quan trọng hơn quy hoạch lần này chia rõ từng thời kỳ, gắn mục tiêu và chỉ tiêu cụ thể, thay vì chỉ nói chung chung về tầm nhìn.

Đặc biệt, lần này Hà Nội được quyền quyết định phê duyệt và điều chỉnh quy hoạch sau khi tham vấn các Bộ, ngành và HĐND. Hà Nội được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách xây dựng các dự án thí điểm trên cơ sở pháp luật không phương hại đến an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội…

Ông đánh giá thế nào về sự chuyển đổi quy hoạch Hà Nội từ mô hình đô thị vệ tinh sang đa cực – đa trung tâm – đa tầng không gian trong quy hoạch lần này?

Đây là điểm khác biệt lớn nhất so với quy hoạch 2004 và 2011. Mô hình "đô thị trung tâm cùng 5 đô thị vệ tinh" của Hà Nội trước đây đã thất bại vì thiếu cơ chế và chính sách đồng bộ. 5 đô thị vệ tinh từng được xác định rõ, nhưng không thực hiện được. Quy hoạch hiện giờ là đa trung tâm – đa cực – đa tầng.

Mỗi cực trong 9 cực chính được thiết kế có chức năng đồng bộ, có tính độc lập tương đối, kết nối bằng hạ tầng khung. Hòa Lạc không chỉ là "đô thị khoa học" trên giấy. Sơn Tây không chỉ là tâm linh – du lịch. Phú Xuyên không chỉ là logistics…Mỗi nơi phải có nhà ở, trường học, dịch vụ, việc làm, thu hút người dân đến sinh sống và làm việc.

Đa tầng gồm tầng nổi và tầng ngầm. Luật Đất đai hiện hành đã cho phép chủ sử dụng đất quản lý không gian ngầm. Hà Nội đang hướng tới bản đồ 3 tầng ngầm, không giới hạn cứng như trước.

Có thể thấy hệ thống đô thị của Hà Nội hiện nay đã phát triển rộng, nhiều đô thị. Mô hình đa cực, đa trung tâm vì vậy phù hợp với quá trình phát triển lịch sử, đồng thời tạo thuận lợi cho quá trình thực hiện đô thị hóa trong thời gian tới.

Một trong những điểm nhấn nổi bật nhất của quy hoạch lần này là định hướng phát triển hai bên sông Hồng. Ông có cho rằng đây là một cuộc cách mạng trong tư duy quy hoạch?

Cái mới và đột phá lần này không phải là "phát hiện" ra không gian phát triển 2 bên bờ sông Hồng trong quy hoạch mà là định vị lại sông Hồng, là tầm nhìn trung tâm, là biểu tượng phát triển mới của Thủ đô.

Sông Hồng dài 1.200 km, nhưng có đến hơn 600 km nằm trên lãnh thổ Trung Quốc với 21 đập thủy điện. Đoạn qua Việt Nam chỉ hơn 500 km, qua Hà Nội vỏn vẹn 128 km. Mực nước sông Hồng có thể từ dưới 2 mét mùa khô lên đến 13 mét mùa lũ. Hơn 20 quốc gia và tổ chức quốc tế từng nghiên cứu sông Hồng mà chưa ai tìm ra giải pháp triệt để để kiểm soát lưu lượng nước.

Quy hoạch lần này là định hướng phát triển hai bên sông Hồng là điều rất thách thức. Thứ nhất là vấn đề dân số, các quy hoạch trước thường tìm cách giảm dân số khu vực ven sông, nhưng lần này chúng ta dự kiến tăng từ 24 vạn lên có thể tới 90 vạn dân. Thứ hai là an toàn hành lang thoát lũ và biến đổi thế sông, điều mà sông Hồng thường thay đổi sau mỗi 70 - 100 năm.

Phát triển sông Hồng không chỉ là câu chuyện của Hà Nội mà còn là vấn đề liên vùng, thậm chí liên quốc gia. Chúng ta phải tính toán cả thượng nguồn và hạ lưu, không thể chỉ bảo đảm an toàn cho một khu vực mà ảnh hưởng đến khu vực khác. Vậy thì trước khi triển khai đô thị hai bên bờ, nguyên tắc số 1 phải là an toàn đê điều và tính mạng người dân. Mọi thứ khác chỉ là thứ yếu.

Cùng với đó, giải pháp không chỉ là phát triển hai bên sông Hồng mà phải chỉnh trị toàn bộ hệ thống 19 dòng sông nội đô và liên kết vùng. Hà Nội không chỉ có 5–6 sông, mà thực ra là 19. Phải giữ được dòng chảy, giữ được hành lang an toàn.

Cùng với trục sông Hồng, quy hoạch Hà Nội lần này đặt trọng tâm phát triển đô thị theo giao thông công cộng (TOD). Vậy thách thức lớn nhất của mô hình này là gì, thưa ông?

Về nguyên tắc, TOD là các khu dân cư tập trung quanh nhà ga, với bán kính phục vụ khoảng 400–800m, tương đương 5–10 phút đi bộ, có thể đáp ứng các nhu cầu sinh hoạt, thương mại, dịch vụ.

Với Hà Nội, TOD không phải khái niệm mới. Một số khu vực như sau ga Hàng Cỏ hay ga Giáp Bát từng được đề xuất phát triển theo TOD nhưng chưa thực hiện được, do hạn chế về nguồn lực và vướng mắc trong giải phóng mặt bằng.

Tại Hà Nội, nhiều vị trí dự kiến phát triển TOD lại gắn với di tích lịch sử, khu dân cư có giá trị, nên phải đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy. Do đó, cần tiếp tục nghiên cứu kỹ các loại hình TOD và áp dụng linh hoạt, hài hòa giữa phát triển đô thị, giải quyết các điểm nghẽn và bảo tồn giá trị văn hóa – lịch sử.

Bài toán dân số và tái định cư được ông nhìn nhận thế nào trong quy hoạch Hà Nội 100 năm?

Quy hoạch 2004 dự báo khoảng 9 triệu dân. Lần này đến 2035 khoảng 14,5 triệu, dài hạn có thể tới 25 triệu. Tầm nhìn xa là cần thiết, nhưng phân bố dân số mới là vấn đề. Dự án giãn dân phố cổ từng thất bại vì chỉ bố trí nhà ở mà không tạo sinh kế. Khu tái định cư phải có tầng 1–2 kinh doanh, phải có trường học chất lượng cao. Không thì người có tiền cũng không đến, người nghèo càng khó sống.

Trong cuộc tái thiết giãn dân, di dời trụ sở, cải tạo chung cư cũ, chỉnh trang sông phải lấy người dân làm trung tâm, không phải cải tạo bằng mọi giá. Trước khi di dời phải tạo điều kiện sống và kinh doanh cho người dân.

Người dân Hà Nội hiện tại đang phải đối mặt với tắc đường, khói bụi hàng ngày, quy hoạch Hà Nội 100 năm giải bài toán này thế nào, thưa ông?

Áp lực dân số cơ học tăng quá nhanh đang tạo ra thách thức rất lớn cho Hà Nội. Song gốc rễ của tình trạng ùn tắc giao thông thực chất nằm ở sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa tốc độ tăng trưởng phương tiện cá nhân và khả năng đáp ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện có.

Trong khi việc mở rộng mạng lưới đường phố diễn ra rất chậm thì số lượng xe cộ cá nhân lại tăng chóng mặt suốt nhiều năm. Hệ thống giao thông công cộng mới chỉ phục vụ được khoảng 30% nhu cầu. Nút thắt quan trọng nhất chính là nguồn vốn ngân sách còn hạn chế, khiến việc phát triển hạ tầng chưa thể đồng bộ.

Để khắc phục, cần tập trung vào ba nhóm giải pháp then chốt: Thứ nhất, mở rộng và nâng cấp hạ tầng kỹ thuật; Thứ hai, siết chặt quản lý phương tiện kết hợp tổ chức giao thông hợp lý; Thứ ba, thành phố phải đẩy mạnh cơ chế ưu đãi, tạo điều kiện thuận lợi và lợi ích kinh tế rõ rệt để người dân tự nguyện chuyển sang sử dụng giao thông công cộng. Điều tôi muốn nhấn mạnh cuối cùng là mọi giải pháp chỉ phát huy hiệu quả khi được quản lý và vận hành đô thị một cách đồng bộ.

Trong gần 1.400 trang quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm, điều ông tâm đắc nhất và băn khoăn nhất là gì?

Điều tôi tâm đắc vì lần đầu có một quy hoạch tổng thể nêu đầy đủ các ngành nghề, lĩnh vực, không còn những quy hoạch chồng chéo như trước đây. Nhưng tôi băn khoăn lớn nhất là các ngành nghề đã được cân đối chưa? Giai đoạn nào là trọng tâm, giai đoạn sau phải lùi cái gì? Quy hoạch liệt kê nhiều nhưng chưa chỉ rõ ưu tiên.

Tôi cho rằng, với quy hoạch lần này, ưu tiên đầu tiên là hoàn thiện khung pháp lý để triển khai. Cần cụ thể hóa quy hoạch thành các chương trình, kế hoạch theo từng giai đoạn tránh dàn trải khi nguồn lực còn hạn chế, tránh tình trạng trước đây nhiều quy hoạch đã được phê duyệt nhưng vướng ở khâu kế hoạch và tiến độ thực hiện.

Ưu tiên thứ hai là phát triển hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là giao thông đô thị. Nhiều năm qua mới hoàn thành được hai tuyến đường sắt đô thị, trong khi quy hoạch tới đây có tới 18 tuyến, đòi hỏi phải có lộ trình, huy động nguồn lực và thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Thứ ba là nguồn vốn đầu tư. Không thể chỉ dựa vào ngân sách Nhà nước mà cần huy động nguồn lực xã hội hóa, đi kèm các cơ chế, chính sách phù hợp. Bên cạnh đó, cần ưu tiên vấn đề bảo vệ môi trường, không chỉ xử lý hiện trạng mà còn phải thích ứng với biến đổi khí hậu trong quá trình phát triển. Có như vậy, quy hoạch mới không chỉ là một giấc mơ đẹp mà sẽ trở thành diện mạo thực sự của một Thủ đô văn minh, hiện đại, xứng tầm thế giới.

Quy hoạch Hà Nội không chỉ hướng đến sự phát triển mới mà còn phải làm thế nào để bảo tồn được hồn cốt của Thủ đô. Chúng ta phải giải quyết điều này thế nào?

Để không bị đồng dạng hóa với các đô thị khác trên thế giới, điều trước tiên là chúng ta phải nhận diện được đúng giá trị cốt lõi của Thủ đô: Phải nghĩ đến "văn hiến" trước khi nghĩ đến "văn minh" và "sáng tạo". Câu hỏi đặt ra cho dòng chảy 100 năm tới là: Khu vực nội đô lịch sử này sẽ đóng vai trò là một bảo tàng sống để lưu giữ bản sắc, hay nó buộc phải thay đổi cấu trúc hình thái để nhường chỗ cho sự hiện đại hóa?

Hà Nội là đô thị có quỹ di sản phong phú nhất với gần 1.600 di sản, 1.400 làng nghề và nhiều di sản thế giới. Quy hoạch xác định không chỉ bảo tồn những gì đã có như Hoàng thành Thăng Long hay Văn Miếu, mà phải tiếp tục nhận diện và bổ sung giá trị mới. Ví dụ, khu vực Cổ Loa có từ thế kỷ thứ III cần được hoàn thiện hồ sơ để UNESCO công nhận là di sản thế giới. Do đó, chúng ta cần một tư duy mới về bảo tồn: Không phải chỉ giữ nguyên trạng mà phải tái cấu trúc để nâng cao chất lượng sống.

Theo ông, quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm với mô hình đa cực mở ra cơ hội gì cho doanh nghiệp và người trẻ muốn mua nhà hiện nay, thưa ông?

Trong quy hoạch tổng thể tầm nhìn Hà Nội 100 năm, mỗi cực phát triển sẽ có quy hoạch phân khu cụ thể trong 81 quy hoạch chi tiết sắp tới. Chúng ta quy hoạch Logistics và chế biến nông sản ở Phú Xuyên; du lịch – tâm linh ở Sơn Tây; nông nghiệp công nghệ cao ở Gia Lâm… Doanh nghiệp cần theo dõi trọng tâm từng giai đoạn ngắn – trung – dài hạn.

Với người trẻ muốn mua nhà, ngoài vị trí và giá, phải theo sát tốc độ triển khai quy hoạch. Có những khu hiện còn khó khăn, nhưng sau 2030 sẽ có trường học, dịch vụ, chỉ mất 5–10 phút đến các tiện ích xã hội. Khi đó giá trị khác hẳn.

Người dân hiện nay không chỉ biết kế hoạch, mà phải theo dõi được kế hoạch, tốc độ thực hiện quy hoạch đó. Đừng chỉ nhìn phối cảnh lung linh mà hãy xem lộ trình thực hiện. Có những dự án "đô thị 5 phút" giá hấp dẫn, nhưng hạ tầng kết nối mãi đến 2030 mới khởi công. Mua sớm nghĩa là chấp nhận chờ vài năm, dòng vốn bị chôn chặt.

Chính vì vậy, tôi cho rằng người mua nhà thông thái phải nắm chắc hai thứ: bản đồ quy hoạch và tốc độ hiện thực hóa của chính quy hoạch đó.

Nếu gửi một thông điệp ngắn gọn tới lãnh đạo, người dân Hà Nội, ông sẽ nói gì về cuộc tái cấu trúc đô thị lịch sử này?

Đặc thù lớn nhất của Luật Thủ đô hiện nay là phân cấp, phân quyền. Hà Nội được tự phê duyệt nhiều việc, tự làm – tự chịu trách nhiệm. Thời gian có thể rút ngắn, nhưng rủi ro cũng lớn hơn: ai dám quyết, ai dám chịu?

Định hướng của quy hoạch Hà Nội tầm nhìn 100 năm rất khoa học, có tầm nhìn xa và tính thực tiễn. Nhưng cái khó nhất là tổ chức thực hiện và nguồn lực. Từ nay đến 2030 làm gì? Sau 2030 làm gì? Tiền ở đâu? Quy hoạch dài hạn phải đi từng bước vững chắc, không phải vừa chạy vừa xếp hàng.

Quy hoạch tốt chỉ là điều kiện cần. Tổ chức thực hiện và nguồn lực mới quyết định Hà Nội 20–30 năm tới sẽ khác hiện tại đến mức nào. Với nỗ lực của thế hệ hôm nay và mai sau, tôi tin rằng quy hoạch 100 năm sẽ trở thành hiện thực. Hà Nội xứng tầm thủ đô có sức cạnh tranh lớn, và là thủ đô hạnh phúc.

Xin cảm ơn ông!