CỔNG THÔNG TIN VÀ ĐẦU TƯ QUỐC TẾ

Nguồn than nhập khẩu cho nhiệt điện thiếu điểm tựa dài hạn

Invest Global 08:57 17/11/2026

Nhu cầu than nhập khẩu phục vụ sản xuất điện ngày càng lớn trong khi hợp đồng mua than dài hạn chưa tương ứng với các cam kết cung cấp cho nhà máy điện.

Nguồn nhập khẩu tập trung vào một số thị trường

Theo Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), nhiệt điện than hiện vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm cung ứng điện. Trong 9 tháng đầu năm 2026, nhiệt điện than cung cấp 132,63 tỷ kWh, chiếm 49,9% tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống. Trong khi đó, khả năng gia tăng sản lượng than khai thác trong nước có hạn, khiến nhập khẩu ngày càng đóng vai trò lớn trong cân đối nguồn nhiên liệu.

Theo số liệu Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) tổng hợp từ Cục Hải quan, năm 2025, Việt Nam nhập khẩu khoảng 65,43 triệu tấn than các loại. Cơ cấu thị trường cho thấy nguồn cung tập trung chủ yếu ở Indonesia và Australia.

Cụ thể, Indonesia cung cấp 26,19 triệu tấn, chiếm khoảng 40% tổng lượng than nhập khẩu; Australia đạt 21,75 triệu tấn, tương đương 33,2%. Tiếp đến là Nga với 6,99 triệu tấn, chiếm 10,7%; Lào đạt 2,61 triệu tấn, chiếm khoảng 4%; Trung Quốc cung cấp khoảng 408.000 tấn, chiếm 0,6%. Như vậy, riêng Indonesia và Australia đã chiếm hơn 73% tổng lượng than nhập khẩu của Việt Nam.

Đáng chú ý, ASEAN là khu vực cung cấp than lớn nhất, với 28,81 triệu tấn, chiếm 44% tổng lượng nhập khẩu. Trong đó, Indonesia chiếm tới 90,9% lượng than nhập từ khu vực này. Australia đứng thứ hai về khối lượng nhưng lại là thị trường có trị giá nhập khẩu lớn nhất, đạt khoảng 2,63 tỷ USD. Giá nhập khẩu bình quân từ Australia năm 2025 là 120,9 USD/tấn, trong khi giá từ Indonesia là 79 USD/tấn; từ Nga là 125,3 USD/tấn và từ Lào là 55,8 USD/tấn.

Cơ cấu này cho thấy Việt Nam có nhiều nguồn cung, song mức độ tập trung vẫn đáng kể. Khi Indonesia chiếm khoảng 40% lượng than nhập khẩu, mọi thay đổi về chính sách xuất khẩu, sản lượng khai thác hoặc điều kiện cung ứng tại thị trường này đều có thể tác động đến kế hoạch nhập khẩu trong nước. Với Australia và Nga, biến động về giá, vận tải và điều kiện thương mại cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí đầu vào.

Nhiệt điện than hiện vẫn giữ vai trò quan trọng trong bảo đảm cung ứng điện. Ảnh: EVN

Cần lưu ý, 65,43 triệu tấn là tổng lượng than nhập khẩu của cả nước, phục vụ cả sản xuất điện và công nghiệp; cơ cấu thị trường nêu trên chưa phải tỷ trọng riêng của lượng than nhập khẩu cho nhiệt điện. Trong cân đối cung ứng than cho sản xuất điện, theo số liệu TKV, năm 2025, TKV và Tổng công ty Đông Bắc cung cấp khoảng 45 triệu tấn than, trong đó lượng than nhập khẩu là 12,5 triệu tấn.

Năm 2026, khối lượng than hai đơn vị dự kiến cung cấp cho sản xuất điện tăng lên 54,2 triệu tấn, gồm TKV 43,4 triệu tấn và Tổng công ty Đông Bắc 10,8 triệu tấn. Lượng than nhập khẩu dự kiến đạt 19,2 triệu tấn, trong đó TKV 13,4 triệu tấn và Tổng công ty Đông Bắc 5,8 triệu tấn.

Áp lực sẽ còn lớn hơn trong những năm tiếp theo. Theo Quyết định 363/QĐ-BCT ngày 28/2/2026 của Bộ trưởng Bộ Công Thương phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch tổng thể về năng lượng quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050, nhu cầu than cho sản xuất điện năm 2030 dự kiến khoảng 73–86 triệu tấn, trong đó than nhập khẩu khoảng 38–40 triệu tấn.

Tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, ông Trần Hải Bình, Phó Tổng giám đốc TKV, cho biết khả năng gia tăng sản lượng than khai thác trong nước có hạn, trong khi nhu cầu sử dụng than nhập khẩu ngày càng lớn. Theo ông Bình, bảo đảm than cho sản xuất điện đòi hỏi kết hợp duy trì nguồn cung trong nước với chủ động nhập khẩu, dự trữ và kiểm soát rủi ro về giá, nguồn hàng, vận chuyển, tiến độ tiếp nhận và chất lượng nhiên liệu.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo TKV, khó khăn lớn nhất hiện nay là khối lượng nhập khẩu tăng mạnh nhưng chưa có hợp đồng mua than nhập khẩu dài hạn tương ứng với các cam kết cung cấp cho nhà máy điện. "TKV hiện chưa có hợp đồng mua than nhập khẩu dài hạn tương ứng với các cam kết đầu ra, ngoại trừ nguồn than từ Lào được triển khai trong khuôn khổ hợp tác giữa hai Chính phủ và các doanh nghiệp hai nước", ông Bình cho hay.

Việc tiếp tục tìm kiếm, đàm phán và thu xếp nguồn hàng theo diễn biến thị trường khiến doanh nghiệp đối mặt với rủi ro về khối lượng, tiến độ, chất lượng và giá mua. Nguồn nhập khẩu tập trung ở một số thị trường cũng làm gia tăng mức độ nhạy cảm trước những thay đổi về chính sách xuất khẩu, cung cầu và giá cả tại các nước cung cấp. Bên cạnh giá than, tỷ giá và cước vận tải biển, khả năng tiếp nhận nguồn hàng còn phụ thuộc vào cầu cảng, kho bãi, năng lực bốc dỡ, vận chuyển nội địa và điều kiện thời tiết.

Nhu cầu than thực tế cũng thay đổi theo phương thức huy động điện. Khi nhà máy giảm tiếp nhận so với kế hoạch, lượng than đã chuẩn bị có thể phát sinh chi phí lưu kho, điều chuyển hoặc điều chỉnh hợp đồng. Ngược lại, nếu nhu cầu huy động tăng đột biến, việc mua bổ sung và vận chuyển kịp thời có thể vượt quá khả năng thu xếp của doanh nghiệp.

Ở phía tiêu thụ, EVN cho biết toàn bộ các nhà máy nhiệt điện than của tập đoàn đã ký hợp đồng cung ứng than cho năm 2027. Tuy nhiên, cần phân biệt hợp đồng cung ứng giữa đơn vị bán than với nhà máy điện và hợp đồng mua than nhập khẩu dài hạn của đơn vị cung cấp. Việc nhà máy đã ký hợp đồng nhận than không đồng nghĩa toàn bộ nguồn than nhập khẩu đầu vào đã được bảo đảm bằng hợp đồng mua dài hạn tương ứng.

Tăng tỷ lệ hợp đồng dài hạn, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu

Tại Hội nghị về phương thức vận hành hệ thống điện quốc gia và công tác bảo đảm cung ứng điện năm 2027–2028 ngày 7/11/2026, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng yêu cầu bảo đảm đủ nhiên liệu cho phát điện, xây dựng phương án cung ứng than, khí, dầu đồng bộ với phương thức vận hành hệ thống điện. Bộ trưởng cũng yêu cầu các đơn vị nhận diện rủi ro, xác định trách nhiệm trong công tác bảo đảm cung ứng điện.

Nghị quyết 70-NQ/TW yêu cầu tăng cường khai thác than trong nước an toàn, hiệu quả. Ảnh: NLS

Trước đó, tại cuộc họp về cung cầu và giá nhiên liệu sơ cấp tháng 9/2026, Bộ Công Thương đã đề cập những tác động từ tình hình địa chính trị, nhu cầu năng lượng, chi phí vận tải và bảo hiểm, nguy cơ gián đoạn các tuyến cung ứng. Cơ quan này đặt yêu cầu chuyển từ ứng phó tình huống sang chủ động quản trị rủi ro, đa dạng hóa nguồn cung và duy trì dự trữ nhiên liệu.

Tại Diễn đàn An ninh năng lượng quốc gia năm 2026, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn xác định nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung nhiên liệu là một trong những nhóm nhiệm vụ trọng tâm của ngành năng lượng, bên cạnh bảo đảm đủ điện cho năm 2027, 2028 và giai đoạn đến năm 2030.

Về phía TKV, tập đoàn đề xuất nghiên cứu lộ trình phấn đấu tỷ lệ than nhập khẩu phục vụ sản xuất điện được bảo đảm bằng hợp đồng mua dài hạn đạt khoảng 30% vào năm 2027, 40% vào năm 2028 và tối thiểu 50% vào năm 2030. Đây là các mức đề xuất để cơ quan quản lý xem xét, chưa phải chỉ tiêu bắt buộc đã được phê duyệt.

TKV kiến nghị khi xây dựng chỉ tiêu cần thống nhất tiêu chí xác định hợp đồng dài hạn và cách tính khối lượng được bảo đảm trong từng năm. Khối lượng được tính là lượng than dự kiến giao trong năm theo hợp đồng mua dài hạn, so với tổng nhu cầu nhập khẩu than cho điện trong cùng năm và cùng phạm vi. Việc xây dựng lộ trình cũng cần đánh giá tính khả thi về chi phí, cơ chế chia sẻ rủi ro, đồng thời duy trì hợp đồng trung hạn và ngắn hạn để linh hoạt theo nhu cầu thực tế.

Bên cạnh cơ cấu hợp đồng, TKV kiến nghị Chính phủ và Bộ Công Thương tiếp tục thúc đẩy hợp tác năng lượng với các quốc gia xuất khẩu than, đặc biệt là Indonesia, tạo điều kiện để doanh nghiệp thiết lập quan hệ hợp tác chiến lược và ký hợp đồng mua dài hạn. Đối với nguồn than từ Lào, cần tiếp tục triển khai các nội dung hợp tác giữa hai Chính phủ, nghiên cứu tháo gỡ khó khăn về giá mua, hạ tầng giao thông và chi phí vận chuyển.

Một yêu cầu khác là đồng bộ kế hoạch nhập khẩu với năng lực cảng, kho trung chuyển, pha trộn và vận tải đến nhà máy điện. TKV đề xuất đơn vị điều độ hệ thống điện, các nhà máy phát điện và đơn vị cung cấp than tăng cường chia sẻ, cập nhật dự báo nhu cầu, kế hoạch nhận than và lượng tồn kho theo tháng, quý; thông báo sớm những thay đổi lớn để hạn chế tồn kho dư thừa, chi phí phát sinh hoặc thiếu than cục bộ.

Ở phía nguồn trong nước, TKV và Tổng công ty Đông Bắc tiếp tục đầu tư duy trì năng lực mỏ theo quy hoạch, nâng cao hiệu quả khai thác, sàng tuyển và chế biến; kết hợp hợp lý than trong nước với than nhập khẩu để đáp ứng yêu cầu chất lượng nhiên liệu của từng nhà máy.

Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia cũng đặt ra yêu cầu tăng cường khai thác than trong nước an toàn, hiệu quả; nâng cao năng lực nhập khẩu, chế biến và duy trì dự trữ than; đồng thời thúc đẩy đầu tư ra nước ngoài để thăm dò, khai thác các loại than Việt Nam có nhu cầu nhập khẩu.

Trong khi đó, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh định hướng giảm dần tỷ trọng điện than, từng bước chuyển đổi nhiên liệu tại các nhà máy phù hợp với điều kiện kinh tế, kỹ thuật. Theo quy hoạch, công suất nhiệt điện than đến năm 2030 khoảng 31.055 MW, chiếm 13,1–16,9% tổng công suất các nguồn điện; về dài hạn, một số nhà máy được định hướng chuyển đổi sang sinh khối hoặc amoniac.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, khi nhiệt điện than vẫn đóng góp lớn vào sản lượng điện, việc bảo đảm nguồn than cần được thực hiện đồng thời từ khai thác trong nước, hợp đồng nhập khẩu dài hạn, đa dạng hóa thị trường đến năng lực dự trữ và vận chuyển. Đặc biệt, khối lượng than nhập khẩu ngày càng tăng đòi hỏi hợp đồng mua đầu vào phải theo kịp các cam kết cung cấp cho nhà máy điện, qua đó nâng cao khả năng chủ động nguồn nhiên liệu và hạn chế rủi ro từ biến động thị trường quốc tế.