Phối hợp, liên kết để tiến xa hơn trong thực thi FTA

Ý tưởng xây dựng Bộ chỉ số FTA Index rất là mới và sáng tạo. Thế nhưng để triển khai và đưa FTA Index vào thực tiễn cuộc sống cần sự phối hợp giữa các tỉnh và giữa cấp tỉnh với Trung ương, các cơ quan bộ, ngành; cần có các chính sách để những cam kết, những hiệu quả của các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do ngay lập tức chuyển thành lợi ích mà các doanh nghiệp, các địa phương có thể tận dụng được.

Tháng 4/2025, Bộ Công Thương đã phối hợp với Văn phòng Chính phủ tổ chức Lễ công bố Bộ chỉ số đánh giá kết quả thực hiện các Hiệp định thương mại tự do của các địa phương - FTA Index năm 2024, đánh dấu cột mốc quan trọng trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.

Đây là lần đầu tiên mức độ thực thi và tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) được đo lường một cách hệ thống ở cấp địa phương, phản ánh rõ nét năng lực và cách thức hiện thực hóa các cam kết hội nhập.

Bộ chỉ số FTA Index được xây dựng trên bốn trụ cột chính gồm: công tác tuyên truyền, phổ biến FTA; thực hiện quy định pháp luật; chính sách hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh; triển khai các cam kết phát triển bền vững. Các trụ cột này cũng là các chỉ số đo lường mức độ thực thi FTA, chính vì vậy, FTA Index là cơ sở để doanh nghiệp, địa phương tự “soi mình”, đánh giá về kết quả của quá trình thực hiện, tận dụng FTA; qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tối đa từ khâu sản xuất đến khi bán hàng, xuất khẩu, duy trì được chuỗi giá trị đối với hoạt động của doanh nghiệp.

Ông Ngô Chung Khanh - Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thương mại đa biên, Bộ Công Thương nhìn nhận, FTA Index là công cụ hữu hiệu để hoạch định và điều chỉnh chính sách. Bởi trong quá trình hội nhập, các cơ quan quản lý nhà nước đối mặt với sự đa dạng và phức tạp của các FTA. Mỗi hiệp định có các cam kết về tiếp cận, mở cửa thị trường, quy định về lao động, môi trường hay phát triển bền vững khác nhau.

Trong khi đó, năng lực doanh nghiệp và hạ tầng hỗ trợ giữa các địa phương lại có sự chênh lệch đáng kể. Nếu không có một cơ chế đo lường và đánh giá thường xuyên, các quyết sách sẽ khó chính xác, thiếu căn cứ và dễ gây lãng phí nguồn lực. Chính vì vậy, FTA Index ra đời sẽ giải quyết vấn đề còn tồn tại bằng cách cung cấp dữ liệu định lượng dựa trên thực tế doanh nghiệp. Cho phép cơ quan quản lý nhận diện những nơi còn khoảng trống thông tin, điểm nghẽn trong thủ tục hành chính, hoặc những chính sách chưa phát huy hiệu quả.

Từ các kết quả của Bộ Chỉ số FTA Index, ông Ngô Chung Khanh cho rằng, các cơ quan Trung ương có thể điều chỉnh chiến lược tổng thể, phân bổ nguồn lực hợp lý và chính quyền địa phương có thể triển khai những biện pháp hỗ trợ cụ thể, phù hợp với điều kiện thực tế của doanh nghiệp và môi trường kinh doanh tại địa phương.

Cùng chung nhìn nhận, ông Nguyễn Minh Khôi - Viện Tony Blair vì sự thay đổi toàn cầu (TBI) cho biết, việc xây dựng và công bố Bộ chỉ số FTA Index của Bộ Công Thương là ý tưởng rất mới và sáng tạo. FTA Index tạo ra một bức tranh chung, giúp cho các địa phương nhìn được vị thế, nỗ lực và gia tăng tính cạnh tranh lành mạnh giữa các địa phương. Các nước trên thế giới có những giải pháp, cơ chế khác nhau để thúc đẩy việc triển khai hiệu quả hơn các hiệp định thương mại tự do mà họ ký kết.

Nhưng chưa có một nước nào xây dựng một bộ chỉ số đồng bộ và có cấu trúc như Bộ chỉ số FTA Index mà Bộ Công Thương xây dựng để đánh giá và thúc đẩy các tỉnh, thành thực hiện tốt hơn nữa FTA; cùng đó việc xây dựng FTA Index cũng hỗ trợ cho các doanh nghiệp tận dụng tốt hơn những ưu đãi mà các hiệp định thương mại tự do mang lại.

Hiện nay, các địa phương đã và đang tận dụng tương đối tốt các FTA. Việc tận dụng FTA của các địa phương đóng góp chung vào kết quả tận dụng FTA của cả nước.

Các địa phương của Việt Nam tận dụng FTA ở mức khá, khoảng trên 30%. Nếu so với các nước trên thế giới, đặc biệt là các nước trong khu vực, ví dụ như Thái Lan trên 40%, hoặc một số quốc gia khác đạt 50%... thì không gian để doanh nghiệp, địa phương Việt Nam tận dụng FTA còn rất lớn.

Mức độ tận dụng FTA của các địa phương có sự khác nhau. Có nhiều địa phương tận dụng FTA tốt, rất tốt; nhưng có những địa phương còn đang ở phía sau, và cơ hội tận dụng FTA của các địa phương này còn rất lớn.

Làm rõ hơn, ông Ngô Chung Khanh cho rằng, mức độ chênh lệch khả năng tận dụng FTA phụ thuộc vào quy mô của từng địa phương. Mỗi địa phương có sự khác biệt về quy mô, dân số, diện tích... và cả số lượng doanh nghiệp tham gia vào hoạt động sản xuất, xuất khẩu trên địa bàn tỉnh. Không những vậy, các địa phương cũng có sự khác biệt về mức độ quan tâm đến các FTA... Tỉnh nào quan tâm tốt, hỗ trợ doanh nghiệp rất tốt thì chỉ số xếp hạng trong Bộ chỉ số FTA Index cao. Tỉnh nào chưa quan tâm đúng mức dẫn đến kết quả không được như kỳ vọng.

Ngoài ra, sự chênh lệch chỉ số cũng dựa trên mức độ, hiệu quả của biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp thực thi, tận dụng FTA. 

Tương tự, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cũng cho rằng, mức độ tận dụng FTA trung bình của các địa phương chỉ hơn một nửa so với điểm tối đa.

Điều này đồng nghĩa, không gian để các địa phương thúc đẩy việc khai thác FTA vẫn còn rất lớn. Cũng có nghĩa rằng, vẫn còn một bộ phận lớn doanh nghiệp Việt Nam chưa am hiểu về các FTA.

Phân tích rõ hơn, ông Đậu Anh Tuấn dẫn chứng, hầu hết các doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp quy mô nhỏ và siêu nhỏ, nhưng thông tin về hàng rào thuế, về lộ trình mở cửa, về những ưu đãi trong FTA thì không phải doanh nghiệp nào cũng biết.

Chính vì vậy, công tác tuyên truyền, công tác đào tạo, công tác hướng dẫn, công tác hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận, thực thi FTA là rất là quan trọng phải đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp, thị trường. Các địa phương có lẽ cần phải tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc đưa ra những giải pháp này.

Ý tưởng xây dựng Bộ chỉ số FTA Index rất là mới và sáng tạo. Thế nhưng để triển khai và đưa FTA Index vào thực tiễn cuộc sống, ông Nguyễn Minh Khôi cho rằng, cần có sự phối hợp giữa các tỉnh và giữa cấp tỉnh với Trung ương, các cơ quan bộ, ngành; cần có các chính sách để những cam kết, những hiệu quả của các ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do ngay lập tức chuyển thành lợi ích mà các doanh nghiệp, các địa phương có thể tận dụng được.

Trước hết, sự phối hợp giữa các cơ quan, địa phương với Bộ Công Thương - nơi khởi nguồn ý tưởng xây dựng Bộ chỉ số FTA Index

Thứ hai, sự phối hợp tại địa phương mình; tức là hỗ trợ, lắng nghe các ý kiến của doanh nghiệp, tìm hiểu những khó khăn mà doanh nghiệp đang gặp phải để từ đó thúc đẩy hỗ trợ của các địa phương đối với các doanh nghiệp một cách trúng, đúng.

Các giải pháp phối hợp, hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả cũng sẽ mang lại hình ảnh tốt cho địa phương, cải thiện vị trí xếp hạng của địa phương trong việc tận dụng FTA, trong bức toàn cảnh của FTA Index.

Ông Nguyễn Minh Khôi nhấn mạnh, công tác phối hợp giữa Bộ Công Thương với các cơ quan, địa phương; phối hợp giữa các cơ quan, địa phương với các doanh nghiệp và sự phối hợp giữa các địa phương với nhau là yếu tố tiên quyết.

Trên thực tế, trong hoạt động xuất khẩu, không chỉ một doanh nghiệp, một địa phương làm được mà liên quan đến cả chuỗi doanh nghiệp cung ứng sản phẩm, dịch vụ, liên quan đến nhiều địa phương, vì vậy, sự phối hợp liên kết giữa các chủ thể tham gia là điều cần thiết hơn bao giờ hết.