Tăng trưởng trở nên 'đắt' hơn: phép thử bản lĩnh doanh nghiệp Việt 2026

(KTSG Online) - Năm 2026 được kỳ vọng là năm tăng trưởng cao của kinh tế Việt Nam, nhưng với doanh nghiệp, đó không phải là một cuộc đua mở rộng dễ dàng. Khi đơn hàng thiếu ổn định, chi phí leo thang và dư địa chính sách thu hẹp, tăng trưởng không còn là đích đến hiển nhiên, mà trở thành phép thử khắc nghiệt về nền tảng, bản lĩnh và khả năng trụ vững trong một chu kỳ biến động mới.

Năm 2026 vì thế không chỉ là bài toán tăng trưởng, mà là năm tăng trưởng trở nên "đắt" hơn, và chỉ những doanh nghiệp có nền tảng thật mới đủ sức trả cái giá đó.

Bức tranh kinh doanh nhiều gam xám trước thềm 2026

Những ngày cuối năm 2025, thông tin doanh nghiệp dệt may FDI Panko Vina hoạt động hơn hai thập niên tại Khu công nghiệp (KCN) Mỹ Phước 1 (Bình Dương cũ) quyết định chấm dứt hoạt động từ đầu tháng 2-2026 đã gây chú ý lớn. Nhà máy từng sử dụng khoảng 2.700 lao động, được xem là biểu tượng ổn định việc làm của địa phương, buộc phải đóng cửa vì không tìm được đơn hàng mới trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu suy yếu.

Đây không phải là trường hợp cá biệt. Trước đó, hàng chục doanh nghiệp trong các KCN trên địa bàn thành phố đã phải dừng sản xuất, chuyển sang cho thuê lại mặt bằng hoặc mở kho dịch vụ logistics.

Áp lực đang lan rộng trong khu vực sản xuất, đặc biệt ở các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, gỗ, điện tử... Dù kim ngạch xuất khẩu năm 2025 đã phục hồi so với đáy năm 2023, nhiều doanh nghiệp cho biết đơn hàng vẫn bấp bênh, thời gian ký kết ngắn hơn và biên lợi nhuận bị thu hẹp đáng kể.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Dệt may thời trang TPHCM Phạm Xuân Hồng, bước sang năm 2026, nhiều doanh nghiệp chỉ có đơn hàng theo tháng hoặc theo quí, thay vì theo nửa năm như giai đoạn trước. Điều này khiến việc lập kế hoạch sản xuất dài hạn trở nên rủi ro, buộc doanh nghiệp duy trì trạng thái linh hoạt phòng thủ, song cũng đầy bất định.

Ngành gỗ đạt kim ngạch hơn 17 tỉ đô la Mỹ trong năm 2025 được xem là nỗ lực lớn trong bối cảnh khó khăn, nhưng triển vọng năm 2026 vẫn được đánh giá thận trọng do biến động chính sách thương mại và nhu cầu tiêu dùng tại Mỹ, châu Âu. Ngành cao su - nhựa cũng được dự báo chỉ tăng trưởng 5-7% khi tổng cầu xã hội phục hồi chậm.

Không chỉ khu vực sản xuất, bán lẻ và dịch vụ tại các đô thị lớn như TPHCM, Hà Nội... cũng chứng kiến làn sóng trả mặt bằng ngay trước Tết. Nhiều quán ăn, cà phê lâu năm đóng cửa hoặc sang nhượng. Theo số liệu thống kê, năm 2025 có khoảng 227.200 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, tăng gần 15% so với năm trước; bình quân mỗi tháng gần 19.000 doanh nghiệp rời cuộc chơi.

Trong lĩnh vực ẩm thực, ngoài sức mua yếu và chi phí vận hành tăng cao, tâm lý lo ngại trước các quy định mới, đặc biệt về thuế và mô hình hộ kinh doanh, cũng khiến nhiều chủ quán chọn dừng lại hoặc "nghe ngóng". Nỗi lo lớn nhất không chỉ là gánh nặng chi phí hiện tại, mà là nguy cơ bị truy thu, hồi tố khi chưa kịp thích ứng với khung pháp lý mới.

Nhìn rộng ra, điểm chung của các lĩnh vực này không nằm ở sự suy giảm tuyệt đối, mà ở việc rủi ro đã chuyển từ những cú sốc ngắn hạn sang trạng thái kéo dài, khó dự đoán và khó phòng thủ hơn.

Khi tăng trưởng không còn là mục tiêu hiển nhiên

Bước sang năm 2026, trong bối cảnh xuất khẩu sang các thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản… còn nhiều bất định, không ít doanh nghiệp đã chủ động điều chỉnh lại hệ mục tiêu kinh doanh. Thay vì đặt nặng tăng trưởng doanh thu, ưu tiên chuyển sang giữ quy mô, bảo toàn dòng tiền và duy trì trạng thái vận hành ổn định.

Chia sẻ về định hướng năm 2026, bà Đỗ Thị Kim Loan, Tổng giám đốc Công ty TNHH Thương mại - Sản xuất Sao Nam, cho biết doanh nghiệp không chạy theo tăng trưởng cao trong một môi trường nhiều rủi ro. Trọng tâm của Sao Nam là giữ vững quy mô, tối ưu chi phí, duy trì sản xuất và lao động ổn định, đồng thời chuẩn bị năng lực cho chu kỳ phục hồi tiếp theo.

"Với chúng tôi, năm 2026 là năm của thích nghi và linh hoạt. Bán nhiều hơn nhưng với biên lợi nhuận hợp lý, kiểm soát dòng tiền và đi trước thị trường quan trọng hơn việc tăng trưởng nóng", bà Loan nói.

Cách tiếp cận này phản ánh sự dịch chuyển căn bản trong tư duy doanh nghiệp: tăng trưởng không còn được đo bằng tốc độ mở rộng, mà bằng khả năng trụ vững. Khi chi phí vốn, chi phí tuân thủ và rủi ro thị trường cùng gia tăng, việc giữ được nền sản xuất, đội ngũ lao động và sức khỏe tài chính trở thành điều kiện sống còn.

Ở tầm vĩ mô, nếu năm 2025 còn là năm "giữ nhịp", thì bước sang năm 2026, câu chuyện tăng trưởng đã chuyển sang một ngưỡng khác: tăng trưởng dựa trên nền tảng nào, và doanh nghiệp có đủ sức gánh vai trò trung tâm hay không.

Mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên mà Quốc hội đặt ra không chỉ là con số tham vọng, mà là áp lực cải cách trực diện lên môi trường kinh doanh. Theo các chuyên gia như TS Phan Đức Hiếu, thách thức không nằm ở mục tiêu cao, mà ở việc thực hiện đồng thời tăng trưởng và ổn định vĩ mô trong bối cảnh dư địa chính sách ngày càng thu hẹp.

Nghị quyết 244/2025/QH15 vì vậy đặt cải cách thể chế vào vị trí trung tâm, coi việc giảm chi phí và tháo gỡ rào cản cho doanh nghiệp là điều kiện tiên quyết, với yêu cầu cắt giảm mạnh chi phí thời gian và chi phí tuân thủ. Tuy nhiên, với doanh nghiệp, chi phí không chỉ đến từ quy định, mà còn từ độ trễ và tính không nhất quán trong thực thi, một loại chi phí vô hình nhưng rất thật.

Ngưỡng thử lửa thật sự của năm 2026

Những áp lực cụ thể của năm 2026 đã hiện rõ. Báo cáo Chỉ số Nhà quản trị Mua hàng (PMI) do S&P Global khảo sát tháng 12-2025 cho thấy đơn hàng xuất khẩu mới giảm trở lại sau ba tháng tăng; chi phí đầu vào tăng nhanh nhất kể từ tháng 6-2022 do khan hiếm nguyên vật liệu và biến động tỷ giá.

Dù vậy, doanh nghiệp vẫn đẩy mạnh mua hàng để giữ nhịp sản xuất, phản ánh một tâm thế đặc trưng của năm 2026: vừa thận trọng, vừa gồng mình, trong khi biên an toàn tài chính ngày càng mỏng.

Tựu trung, các rủi ro đang hội tụ thành một "lát cắt" mới: chi phí vốn và chi phí tuân thủ tăng, trong khi dư địa thị trường và dư địa chính sách cùng thu hẹp. Xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ, rủi ro tài chính và biến đổi khí hậu không còn tác động riêng lẻ, mà đồng thời gây áp lực lên chuỗi cung ứng, dòng vốn và sức mua.

Ở trong nước, đầu tư tư nhân và tiêu dùng phục hồi chậm, chi phí logistics cao và độ trễ thể chế khiến mỗi quyết định kinh doanh đều trở nên rủi ro hơn, và đắt hơn.

Trong bối cảnh đó, năm 2026 hiện ra như một phép thử thật sự về chất lượng nền tảng doanh nghiệp Việt Nam. Những doanh nghiệp có quản trị tốt, minh bạch, tuân thủ pháp luật và chủ động chuyển đổi số, chuyển đổi xanh sẽ có lợi thế khi môi trường kinh doanh được "làm sạch" hơn. Ngược lại, các mô hình dựa vào chi phí thấp hay kẽ hở chính sách sẽ ngày càng khó tồn tại.

Thực tế hơn 227.000 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường trong năm 2025 cho thấy quá trình sàng lọc đã bắt đầu. Dòng vốn không biến mất, nhưng đang tái phân bổ theo chất lượng nền tảng.

Bởi trong một chu kỳ tăng trưởng ngày càng "thật", điều quyết định không chỉ là doanh nghiệp nào đủ sức đi tiếp, mà là hệ thống chính sách đang tiếp sức cho những nền tảng bền vững nào, và đang vô tình loại bỏ những nền tảng nào.