Thấy gì từ mức nhập siêu 19,42 tỷ USD?

Công bố số liệu thống kê kinh tế - xã hội tháng 9 và 9 tháng đầu năm 2026, bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho biết, tháng 9 là tháng đầu tiên sau nhiều tháng cán cân thương mại hàng hóa trở lại trạng thái xuất siêu.

Cụ thể, tháng 9/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 117,69 tỷ USD, tăng 7,3% so với tháng trước và tăng 42,4% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu đạt 59,48 tỷ USD, nhập khẩu đạt 58,21 tỷ USD, qua đó cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 1,27 tỷ USD.

"Dù vậy, kết quả của riêng tháng 9 chưa thể làm thay đổi bức tranh chung. Tính chung 9 tháng, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu đạt 434,30 tỷ USD, tăng 24,5%, trong khi nhập khẩu đạt 453,72 tỷ USD, tăng 36,7%. Cán cân thương mại hàng hóa nhập siêu 19,42 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 16,87 tỷ USD", bà Nguyễn Thị Hương cho biết.

Cũng theo Cục Thống kê, nhóm hàng tư liệu sản xuất trong 9 tháng đạt 426,92 tỷ USD, chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu. Trong đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 58,3%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 35,8%. Hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%.

Trao đổi với Nhadautu.vn, bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng Ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê), cho rằng khi đánh giá nhập siêu cần nhìn vào cơ cấu nhập khẩu, đồng thời xem xét khả năng chuyển hóa các nguồn đầu vào này thành sản phẩm và giá trị xuất khẩu trong những giai đoạn tiếp theo. Do đó, việc nhập khẩu tăng mạnh ở nhóm tư liệu sản xuất cần được đặt trong mối quan hệ với năng lực sản xuất và xuất khẩu của nền kinh tế.

Tuy nhiên, cơ cấu nhập khẩu mới là điều kiện cần, chưa phải bằng chứng đầy đủ về chất lượng tăng trưởng. Cùng là máy móc, linh kiện hay nguyên vật liệu nhập khẩu, nhưng tác động tới nền kinh tế sẽ rất khác nếu chúng được sử dụng để mở rộng năng lực sản xuất trong nước, so với trường hợp chủ yếu phục vụ gia công với giá trị gia tăng thấp.

Số liệu 9 tháng cho thấy mối quan hệ này thể hiện khá rõ ở nhóm điện tử, máy tính và linh kiện. Kim ngạch xuất khẩu đạt 123,66 tỷ USD, tăng 59,6%, nhưng nhập khẩu cũng lên tới 188,94 tỷ USD, tăng 71,7%. Máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng đạt 55,01 tỷ USD xuất khẩu, tăng 27,9%, trong khi nhập khẩu đạt 53,95 tỷ USD, tăng 21,9%.

Dữ liệu cho thấy nhập khẩu đang đồng hành với quá trình mở rộng sản xuất và xuất khẩu, thay vì chủ yếu phục vụ tiêu dùng cuối cùng. Nhưng đồng thời, nó cũng phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể vào nguồn đầu vào bên ngoài, đặc biệt ở những ngành có kim ngạch xuất khẩu lớn.

Đây là vấn đề càng rõ khi nhìn vào sự khác biệt giữa hai khu vực kinh tế. Trong 9 tháng, khu vực FDI đóng góp 350,41 tỷ USD, chiếm 80,7% tổng kim ngạch xuất khẩu, tăng 29,4%. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước đạt 83,89 tỷ USD, tăng 7,5%.

Ở chiều nhập khẩu, khu vực FDI đạt 335,55 tỷ USD, tăng tới 42%. Khu vực này vì vậy xuất siêu 14,86 tỷ USD, trong khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu tới 34,28 tỷ USD.

Cán cân thương mại cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: khu vực FDI vừa là động lực lớn nhất của xuất khẩu, vừa có nhu cầu nhập khẩu đầu vào rất lớn; trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn chưa đủ năng lực cung ứng để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng của BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia, trong một cuộc trao đổi với Nhadautu.vn trước đó cũng lưu ý rằng khi doanh nghiệp FDI tăng xuất khẩu, nhu cầu nhập khẩu nguyên vật liệu, thiết bị có thể tăng theo do năng lực cung ứng trong nước chưa đáp ứng đầy đủ. Ông nhấn mạnh yêu cầu nâng năng lực tự chủ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng liên kết với doanh nghiệp FDI.

Với mức nhập siêu 19,42 tỷ USD, câu hỏi quan trọng hơn không chỉ là “nhập siêu bao nhiêu?”, mà là dòng nhập khẩu này đang được chuyển hóa như thế nào trong nền kinh tế?

Theo bà Nguyễn Thu Oanh, khi phần lớn hàng nhập khẩu là máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và linh kiện phục vụ sản xuất, cần nhìn nhận dòng nhập khẩu này trong mối quan hệ với hoạt động sản xuất và xuất khẩu. Điều quan trọng là những đầu vào nhập khẩu có được chuyển hóa thành sản phẩm và giá trị xuất khẩu trong các giai đoạn tiếp theo hay không.

Ở góc độ này, nhập siêu chưa thể được nhìn hoàn toàn theo chiều hướng tiêu cực. Việc nhập khẩu tư liệu sản xuất tăng mạnh có thể gắn với quá trình mở rộng sản xuất, đầu tư và gia tăng năng lực xuất khẩu. Đặc biệt, khi một số nhóm hàng nhập khẩu lớn cũng là những nhóm hàng có kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh, cần có thêm thời gian để đánh giá khả năng chuyển hóa dòng nhập khẩu thành năng lực sản xuất và giá trị gia tăng.

Nhưng điều đó cũng không có nghĩa có thể xem nhẹ mức nhập siêu hiện nay. Sau 9 tháng, kim ngạch nhập khẩu tăng 36,7%, cao hơn 12,2 điểm phần trăm so với tốc độ tăng xuất khẩu 24,5%. Cán cân thương mại cũng đã chuyển từ xuất siêu 16,87 tỷ USD cùng kỳ năm trước sang nhập siêu 19,42 tỷ USD năm nay.

Theo bà Oanh, vì vậy cần tiếp tục theo dõi diễn biến xuất nhập khẩu, nhất là khả năng chuyển hóa nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu thành sản phẩm xuất khẩu trong những giai đoạn tiếp theo. "Đây mới là cơ sở quan trọng để đánh giá mức độ bền vững của cán cân thương mại", bà Oanh lưu ý.

Sự phân hóa giữa hai khu vực kinh tế cũng cho thấy dư địa cải thiện rất lớn. Khu vực kinh tế trong nước đang nhập siêu 34,28 tỷ USD, trong khi khu vực FDI xuất siêu 14,86 tỷ USD. Nếu không có mức xuất siêu của khu vực FDI, cán cân thương mại chung của nền kinh tế sẽ chịu áp lực lớn hơn.

Điều này một mặt cho thấy vai trò quan trọng của khu vực FDI trong cân đối thương mại, nhưng mặt khác đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cung ứng của doanh nghiệp trong nước, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng tỷ lệ giá trị được tạo ra trong nước.

Bởi nếu xuất khẩu tiếp tục tăng nhưng các ngành xuất khẩu chủ lực vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, thì quy mô xuất khẩu tăng chưa đồng nghĩa với việc toàn bộ giá trị tăng thêm được giữ lại trong nền kinh tế.

Nếu chỉ nhìn vào cán cân hàng hóa, bức tranh nhập siêu cũng chưa hoàn toàn đầy đủ. Trong 9 tháng năm 2026, xuất khẩu dịch vụ đạt 26,10 tỷ USD, tăng 18,5%, trong khi nhập khẩu dịch vụ đạt 34,31 tỷ USD, tăng 15%. Cán cân dịch vụ nhập siêu 8,21 tỷ USD.

Trong đó, nhập khẩu dịch vụ vận tải đạt 16,40 tỷ USD, chiếm 47,8% và tăng 35,1%. Xuất khẩu dịch vụ vận tải đạt 7,81 tỷ USD, tăng 29,5%.

Khi hoạt động thương mại và sản xuất xuyên biên giới mở rộng, nhu cầu sử dụng các dịch vụ gắn với thương mại quốc tế cũng tăng lên. Nếu cộng riêng cán cân hàng hóa và cán cân dịch vụ, tổng mức thâm hụt thương mại hàng hóa và dịch vụ trong 9 tháng vào khoảng 27,63 tỷ USD.

Vì vậy, việc tháng 9 xuất siêu trở lại là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ để khẳng định xu hướng nhập siêu đã chấm dứt. Điều đáng theo dõi trong những tháng tới không chỉ là cán cân thương mại sẽ trở lại xuất siêu hay tiếp tục nhập siêu, mà là mỗi đồng nhập khẩu đang tạo ra bao nhiêu đồng năng lực sản xuất, xuất khẩu và giá trị gia tăng được giữ lại trong nước.

Đây cũng là thước đo quan trọng hơn để đánh giá tác động của nhập khẩu tới tăng trưởng. Bởi xét đến cùng, vấn đề không nằm đơn thuần ở việc nền kinh tế nhập nhiều hơn hay xuất nhiều hơn trong một thời điểm, mà ở khả năng biến dòng nhập khẩu thành năng lực sản xuất, nâng vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị và gia tăng phần giá trị được tạo ra ngay trong nền kinh tế.

GS-TSKH Nguyễn Mại, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài đánh giá, tình trạng nhập siêu chưa đáng lo, nhất là trong bối cảnh quý IV, các đơn hàng lớn sẽ được xuất khẩu nhằm phục vụ tiêu dùng cho kỳ nghỉ Giáng sinh.Thứ hai, cần nhìn vào tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa đạt 888,02 tỷ USD, tăng 30,4% so với cùng kỳ năm trước, quy mô thương mại tăng mạnh cũng đồng nghĩa với việc một khối lượng lớn hoạt động sản xuất, logistics, vận tải, kho bãi và dịch vụ liên quan đã được kích hoạt trong nền kinh tế. Nói cách khác, đằng sau 888 tỷ USD kim ngạch xuất nhập khẩu không chỉ là dòng hàng hóa, mà còn là một lượng lớn công việc được tạo ra và phân bổ qua nhiều khâu của chuỗi cung ứng.