Tiêu dùng Việt Nam sau điểm ngoặt 2025: Tăng trưởng không còn dễ dãi

(KTSG Online) - Quy mô tiêu dùng vượt 7 triệu tỉ đồng cho thấy sức bật đáng kể của nền kinh tế Việt Nam trong năm 2025. Nhưng đằng sau bức tranh tăng trưởng là một nghịch lý đáng chú ý, thị trường vẫn mở rộng trong khi người tiêu dùng ngày càng thận trọng và doanh nghiệp phải đối mặt với sức mua khó lường.

Tăng trưởng duy trì, tiêu dùng chuyển pha

Theo Cục Thống kê, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2025 ước đạt khoảng 7,01 triệu tỉ đồng, tăng 9,2% so với năm trước; nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng thực đạt khoảng 6,7%. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất định, từ xung đột địa chính trị, lãi suất cao kéo dài đến xu hướng bảo hộ thương mại, kết quả này cho thấy vai trò ngày càng rõ của tiêu dùng nội địa như một trụ đỡ tăng trưởng.

Tuy nhiên, nếu đặt các con số này trong dòng chảy dài hạn, điều đáng chú ý không nằm ở quy mô, mà ở chất lượng của tăng trưởng tiêu dùng.

Cơ cấu thị trường cho thấy bán lẻ hàng hóa vẫn chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 76,1%, với doanh thu hơn 5,34 triệu tỉ đồng, nhưng tốc độ tăng chỉ quanh 8%. Ngược lại, các nhóm dịch vụ lại tăng nhanh hơn đáng kể: lưu trú - ăn uống tăng 14,6%, du lịch lữ hành tăng 20,2%, còn các dịch vụ tiêu dùng khác tăng 11,5%.

Sự dịch chuyển này phản ánh một thay đổi mang tính cấu trúc: tiêu dùng đang rời khỏi quỹ đạo "mua sắm vật chất" để chuyển sang trải nghiệm, cảm xúc và giá trị sử dụng thực chất. Người dân không mua nhiều hơn theo nghĩa số lượng, mà chi tiêu có chọn lọc hơn cho những gì mang lại cảm giác "đáng tiền".

Bức tranh địa lý càng làm rõ xu hướng này. TPHCM tiếp tục dẫn đầu cả nước với tổng mức bán lẻ và doanh thu dịch vụ khoảng 1,95 triệu tỉ đồng, tăng hơn 15%, chiếm gần một phần tư tổng thị trường. Hà Nội theo sau với gần 963.000 tỉ đồng, tăng 12,7%. Các địa phương công nghiệp và logistics như Đồng Nai, Hải Phòng, Cần Thơ duy trì mức tăng hai chữ số, cho thấy tiêu dùng gắn chặt với việc làm, thu nhập và tốc độ đô thị hóa.

Đáng chú ý hơn là sự vươn lên của những địa phương không phải trung tâm tài chính truyền thống như Quảng Ninh, Ninh Bình, Lâm Đồng hay Đồng Tháp. Tại đây, tiêu dùng tăng trưởng nhờ du lịch, nông nghiệp giá trị cao và dịch vụ địa phương, cho thấy cầu nội địa đang lan tỏa theo chiều rộng. Tiêu dùng vì thế không còn tập trung tuyệt đối ở hai đô thị lớn, mà trở thành một mạng lưới phân tán và đa dạng hơn.

Mua sự tự tin: Tiêu dùng trong tâm thế phòng vệ

Ẩn dưới bức tranh tăng trưởng là một thay đổi sâu sắc về tâm lý. Tại hội thảo Khám phá nhu cầu mới của người tiêu dùng Việt mùa Tết, bà Nguyễn Phương Nga, Giám đốc Khối Kinh doanh Numerator Việt Nam, đã dùng biểu đồ VN-Index như một ẩn dụ cho hành vi tiêu dùng.

Theo bà Nga, nhìn dài hạn, xu hướng đi lên của chỉ số phản ánh sức đề kháng của nền kinh tế. Nhưng trong ngắn hạn, những nhịp rung lắc mạnh lại cho thấy sự lo âu và thận trọng trong tâm lý xã hội. "Người tiêu dùng hôm nay không mua chỉ vì họ có tiền. Họ mua vì họ cần cảm giác chắc chắn rằng quyết định đó là đúng", bà Nga nhận định.

Cách tiếp cận này giúp lý giải một nghịch lý của thị trường năm 2025: trong khi nhiều ngành ghi nhận sức mua chậm lại, các doanh nghiệp đầu ngành trong nhóm thực phẩm, sữa và hàng thiết yếu vẫn gia tăng thị phần. Khi rủi ro về giá cả, an toàn thực phẩm và thu nhập tương lai trở nên hiện hữu, người tiêu dùng có xu hướng "neo" vào những thương hiệu quen thuộc, có uy tín và hệ thống kiểm soát chất lượng rõ ràng.

Khảo sát "Người tiêu dùng Việt Nam 2025" của PwC cũng cho thấy xu hướng này mang tính phổ quát. Ông Nguyễn Lương Hiền, Lãnh đạo Dịch vụ Tiêu dùng và Bán lẻ PwC tại Việt Nam, nhận định người tiêu dùng ngày càng tìm kiếm sự cân bằng giữa giá cả hợp lý và giá trị sử dụng thực chất, đặc biệt là các lợi ích liên quan đến sức khỏe và sự tiện lợi trong đời sống hàng ngày.

"Minh bạch, nhất quán và đáng tin cậy không còn là lợi thế cạnh tranh, mà đã trở thành điều kiện tối thiểu để doanh nghiệp tồn tại", ông Hiền nhấn mạnh. Theo ông, trong bối cảnh thị trường biến động nhanh, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào tăng trưởng doanh thu ngắn hạn, mà phải xây dựng được niềm tin dài hạn với khách hàng.

Ở tầng sâu hơn, tiêu dùng năm 2025 phản ánh một xã hội đã đi qua giai đoạn hưng phấn sau đại dịch và bước vào trạng thái tỉnh táo hơn. Các cú sốc liên tiếp, từ thiên tai, điều chỉnh chính sách đến áp lực giá lương thực, không khiến người dân ngừng chi tiêu, nhưng buộc họ phải sàng lọc lại ưu tiên. Những khoản chi mang tính hình thức bị cắt giảm, trong khi chi tiêu cho sức khỏe, trải nghiệm và chất lượng sống vẫn được duy trì.

Tiêu dùng bước vào chu kỳ chọn lọc

Nhìn sang năm 2026 và trung hạn sau đó, những gì diễn ra trong năm 2025 cho thấy tiêu dùng Việt Nam đang bước vào một chu kỳ mới, nơi tăng trưởng không còn phụ thuộc vào mở rộng cầu, mà vào khả năng củng cố niềm tin.

Nếu thu nhập người lao động tiếp tục cải thiện nhờ phục hồi sản xuất, xuất khẩu, và chính sách tiền tệ duy trì sự ổn định, tiêu dùng nhiều khả năng tăng chậm nhưng bền, tập trung vào các nhóm thiết yếu, chăm sóc sức khỏe và trải nghiệm có giá trị sử dụng rõ ràng.

Ngược lại, nếu áp lực chi phí sinh hoạt kéo dài hoặc thị trường lao động xuất hiện các cú sốc cục bộ, xu hướng "tiêu dùng phòng vệ" sẽ mạnh hơn. Khi đó, người dân không cắt chi tiêu, nhưng sẽ thu hẹp danh mục lựa chọn, ưu tiên các thương hiệu quen thuộc và kênh mua sắm mang lại cảm giác an toàn. Trong cả hai kịch bản, điểm chung là tiêu dùng khó quay lại trạng thái bốc đồng như giai đoạn trước đại dịch.

Theo ông Nguyễn Lương Hiền, trong giai đoạn thị trường bước vào chọn lọc, doanh nghiệp muốn tăng trưởng buộc phải chứng minh được giá trị tương xứng với chi phí mà người tiêu dùng bỏ ra. Khi niềm tin trở thành điều kiện tiên quyết, mọi chiến lược dựa vào khuyến mãi ngắn hạn hay thông điệp mơ hồ đều sớm bộc lộ giới hạn.

Tiêu dùng Việt Nam sau năm 2025 không suy yếu, mà đang đổi chất. Thị trường tiếp tục mở rộng, song người tiêu dùng ngày càng khắt khe và tỉnh táo. Dòng tiền vẫn hiện diện, nhưng ngày càng đòi hỏi sự minh bạch, nhất quán và giá trị thực từ phía doanh nghiệp.

Về dài hạn, tăng trưởng tiêu dùng không chỉ là câu chuyện của sức mua, mà còn phản ánh mức độ an tâm của xã hội trước các rủi ro kinh tế. Một thị trường tiêu dùng trưởng thành sẽ không dung dưỡng những mô hình kinh doanh dựa vào sự dễ dãi của người mua. Doanh nghiệp nào giúp người tiêu dùng cảm thấy yên tâm với lựa chọn của mình sẽ đi được đường dài. Ngược lại, những ai xem tăng trưởng là điều hiển nhiên có thể sẽ sớm chạm trần ngay trong chính một thị trường đang mở rộng.