Xuất khẩu tăng tốc, thêm lực kéo cho tăng trưởng

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng sản phẩm trong nước (GDP) 9 tháng năm 2026 tăng 9,01% so với cùng kỳ năm trước; riêng quý III tăng 9,95%. Để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong cả năm, theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, GDP quý IV cần tăng 12,5%. Đây là mức tăng trưởng đầy thách thức, đòi hỏi các động lực của nền kinh tế phải tiếp tục được phát huy mạnh mẽ trong những tháng cuối năm.

Trong bối cảnh đó, xuất khẩu đang là một động lực quan trọng. Cục Thống kê cho biết, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa 9 tháng năm 2026 đạt 434,3 tỷ USD, tăng 24,5% so với cùng kỳ năm trước. Riêng quý III, chỉ tiêu này đạt 167,85 tỷ USD, tăng 30,4%.

Theo Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8/1/2026 của Chính phủ, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu cả năm được đặt ở mức 15-16%. Với kết quả đạt được sau 9 tháng, xuất khẩu đang có dư địa đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế trong quý cuối năm.

Tuy nhiên, kết quả xuất khẩu cần được nhìn cùng với diễn biến nhập khẩu. Cũng theo Cục Thống kê, kim ngạch nhập khẩu hàng hóa 9 tháng đạt 453,7 tỷ USD, tăng 36,7% so với cùng kỳ năm trước. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 888 tỷ USD, nhưng cán cân thương mại hàng hóa thâm hụt 19,4 tỷ USD. Riêng tháng 9, Việt Nam xuất siêu 1,27 tỷ USD.

Đáng chú ý, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu. Diễn biến này tạo áp lực lên cán cân thương mại, song chưa thể chỉ dựa vào mức nhập siêu để kết luận tác động tiêu cực đối với tăng trưởng. Theo Cục Thống kê, 94,1% kim ngạch nhập khẩu là nhóm hàng phục vụ sản xuất, gồm máy móc, thiết bị, nguyên vật liệu và các đầu vào khác.

Điều này cho thấy cần phân biệt giữa nhập khẩu phục vụ tiêu dùng và nhập khẩu phục vụ sản xuất, đầu tư. Nếu hàng nhập khẩu được đưa vào dây chuyền sản xuất, góp phần mở rộng công suất, tạo ra sản phẩm xuất khẩu và nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước, tác động đối với nền kinh tế cần được đánh giá trên cả quá trình tạo ra giá trị, thay vì chỉ nhìn vào cán cân thương mại trong một thời điểm.

Trao đổi về vấn đề này, TS. Cấn Văn Lực cho rằng không nên xem xét xuất khẩu và nhập khẩu một cách tách rời. Nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, thiết bị có thể phục vụ sản xuất và đầu tư, qua đó góp phần mở rộng năng lực của nền kinh tế. Điều quan trọng là phải nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, ứng dụng công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và cải thiện năng suất.

Trong khi đó, TS. Lê Xuân Nghĩa nhấn mạnh vai trò của đầu tư đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Theo ông, bên cạnh lao động và khoa học - công nghệ, đầu tư là động lực quan trọng, nhất là khi nền kinh tế cần mở rộng năng lực sản xuất và phát triển những lĩnh vực có hàm lượng vốn cao.

Những phân tích này cho thấy, để duy trì đà tăng trưởng trong quý IV, xuất khẩu cần tiếp tục tăng tốc, nhưng đồng thời phải gắn với việc mở rộng sản xuất, nâng cao hiệu quả đầu tư và tăng khả năng đáp ứng đơn hàng của doanh nghiệp. Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh sẽ có ý nghĩa lớn hơn khi tạo được sự lan tỏa sang sản xuất trong nước, việc làm và thu nhập.

Một vấn đề đặt ra là tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu chưa đồng nghĩa với mức đóng góp tương ứng vào GDP. Hiệu quả thực chất còn phụ thuộc vào phần giá trị được tạo ra trong nước, mức độ tham gia của doanh nghiệp nội địa và khả năng làm chủ các khâu trong chuỗi sản xuất.

Trao đổi với Nhadautu.vn, bà Nguyễn Thị Mai Hạnh, Trưởng Ban Hệ thống tài khoản quốc gia, Cục Thống kê cho biết, trong cách tính GDP theo phương pháp sử dụng, nhập khẩu được tính với dấu trừ. Tuy nhiên, nhập khẩu tăng không có nghĩa là tác động tiêu cực đến tăng trưởng trong mọi trường hợp. Máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu nhập khẩu có thể phục vụ đầu tư, mở rộng sản xuất, tạo ra sản lượng và giá trị trong các giai đoạn tiếp theo.

Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc chỉ tìm cách giảm nhập khẩu, mà là nâng cao hiệu quả sử dụng hàng nhập khẩu, đồng thời từng bước tăng năng lực cung ứng nguyên liệu, linh kiện và các đầu vào trong nước. Khi doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, phần giá trị được giữ lại trong nền kinh tế sẽ được cải thiện.

Cùng góc nhìn này, bà Nguyễn Thu Oanh, Trưởng Ban Thống kê Dịch vụ và Giá, Cục Thống kê, nhấn mạnh vai trò của giá trị gia tăng trong nước. Đây là yếu tố cần được chú trọng khi đánh giá chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, thay vì chỉ căn cứ vào tốc độ tăng kim ngạch.

“Trong công thức tính GDP, chúng ta có phần trừ nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ. 9 tháng năm nay, nhập siêu hàng hóa và dịch vụ là khá lớn. Tuy nhiên, phần nhập siêu này đã được tính vào tích lũy tài sản trong 9 tháng. Vì vậy, về mặt con số, GDP tổng số có bị trừ đi phần nhập siêu, nhưng phần tích lũy tài sản lại tăng khá mạnh. Do đó, nhập siêu không tác động tiêu cực đến tăng trưởng GDP 9 tháng, mà chúng ta vẫn đạt mức tăng trưởng 9,01%.”

Tại họp báo Quý III/2026 của Bộ Công Thương, bà Trịnh Thị Thu Hiền, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu, cũng đề cập yêu cầu phối hợp giữa thúc đẩy xuất khẩu và quản lý nhập khẩu theo hướng hiệu quả, bền vững. Theo bà, trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều bất định, các biện pháp phòng vệ thương mại gia tăng và cạnh tranh ngày càng gay gắt, công tác theo dõi, điều hành cần được thực hiện sát với diễn biến thị trường.

Các nhóm giải pháp được lãnh đạo Cục Xuất nhập khẩu đưa ra gồm: Quản lý nhập khẩu hiệu quả, phù hợp với yêu cầu sản xuất và điều hành; Thúc đẩy xuất khẩu thông qua tận dụng các hiệp định thương mại tự do hiện có và đàm phán các hiệp định mới; Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, cập nhật quy định tại thị trường nhập khẩu, cảnh báo sớm các rào cản kỹ thuật và biện pháp phòng vệ thương mại.

Về dài hạn, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực sản xuất trong nước và tính tự chủ về nguyên liệu đầu vào, qua đó tăng giá trị gia tăng và bảo đảm xuất khẩu phát triển bền vững.

Theo nhận định của các chuyên gia, trong những tháng cuối năm, xuất khẩu vẫn có thể tiếp tục tạo lực kéo cho tăng trưởng. Tuy nhiên, mục tiêu không chỉ là đưa kim ngạch lên cao hơn mà còn phải chuyển hóa cơ hội thị trường thành năng lực sản xuất, nâng cao năng suất và giữ lại nhiều giá trị hơn trong nền kinh tế. Khi xuất khẩu đi cùng đầu tư hiệu quả, đổi mới công nghệ và sự tham gia sâu hơn của doanh nghiệp trong nước, động lực này mới có thể đóng góp bền vững hơn cho mục tiêu tăng trưởng hai con số.