Thu hút đầu tư: Làm thế nào để xác định được ‘đinh’ cài ở đâu dưới tấm ‘thảm đỏ’?

Phát biểu tại Diễn đàn "Bức tranh đầu tư tại Việt Nam: An toàn pháp lý, Quản trị rủi ro và Giải quyết tranh chấp" - sự kiện diễn ra trong khuôn khổ Tuần lễ Trọng tài và Hòa giải Việt Nam 2026 (Vietnam ADR Week 2026 - VAW 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Hội Luật gia Việt Nam tổ chức, GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch VIAC nhận định: Trong những năm gần đây, Việt Nam tiếp tục được nhìn nhận là một điểm đến đầu tư có nhiều tiềm năng trong khu vực sự tăng trưởng ổn định bất chấp các biến động trong thương mại, đầu tư toàn cầu.

“Những thành tựu này gắn liền với các chính sách kinh tế cởi mở, nền chính trị ổn định, mức độ hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng thông qua các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới”, Chủ tịch VIAC nhấn mạnh.

Với "bộ tứ trụ cột" mà Bộ Chính trị đã ban hành, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), ông Đậu Anh Tuấn đánh giá: Đây là lần đầu "an toàn pháp lý cho hoạt động kinh tế" được khẳng định ở cấp Bộ Chính trị.

Đặc biệt, trong năm vừa qua, tốc độ cải cách chưa từng có tiền lệ khi rất nhiều văn bản pháp luật được ban hành, trên 63% thủ tục hành chính (TTHC) được cắt giảm, gần 4.900 TTHC được rà soát, 48.600 tỷ đồng chi phí tuân thủ được tiết kiệm, gần 90% doanh nghiệp (DN) đánh giá TTHC điện tử dễ dàng…

Tuy nhiên, trong “bức tranh” chung đó vẫn còn nhiều "điểm nghẽn" mà theo Chủ tịch VIAC, “điểm nghẽn” của nền kinh tế về cơ bản nằm trong thể chế, đặc biệt là yếu tố pháp luật và thi hành pháp luật.

“Thay đổi là điều không tránh khỏi song phải đảm bảo tính nhất quán. DN, nhà đầu tư chỉ yên tâm khi chính sách nhất quán, minh bạch và ổn định, Đây là yếu tổ cực kỳ quan trọng. Quy định mới cần điều khoản chuyển tiếp để đảm bảo tính liền mạch, có thời gian hợp lý để thay đổi”, bà Natalie Fairlie - Phó Chủ tịch Hiệp hội DN Úc tại Việt Nam (AusCham) chia sẻ.

Đồng thời cho biết thêm, theo khảo sát của AusCham, 49% DN Úc đang hoạt động ở Việt Nam cho biết họ thiếu thông tin và và khó tiếp cận thông tin để triển khai các hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đại diện Hiệp hội Thương mại Singapore tại Việt Nam (SingCham)- ông Seck Yee Chung - Phó Chủ tịch SingCham, cũng nhìn nhận Việt Nam đang nỗ lực cải cách môi trường đầu tư kinh doanh, thu hút đầu tư, nhiều văn bản được băn hành trong thời gian ngắn, Việt Nam cũng nỗ lực chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm…

“Nhưng công bằng mà nói chúng tôi còn hoài nghi. Đó mới là bước đầu, còn bước thứ hai, thứ ba, thứ tư … sẽ như thế nào, liệu có thay đổi không?”, ông Seck Yee Chung thẳng thắn chia sẻ.

Đại diện SingCham cũng nhấn mạnh: “Quyền lợi hợp pháp của nhà đầu tư cần được đảm bảo, cải cách pháp luật là tốt nhưng đồng hành với đó là thực thi…”

“Không ai muốn đầu tư, muốn trở thành đối tác của DN Việt Nam, của các cơ quan nhà nước với tư cách là chủ đầu tư công nếu họ đi trên tấm “thảm đỏ” thể hiện sự nghênh đón để rồi đi vài bước mới biết rằng ở dưới tấm thảm đó có đinh”, Chủ tịch VIAC - GS. TS Lê Hồng Hạnh ví von.

Theo Chủ tịch VIAC, để phát triển bền vững dựa trên thu hút đầu tư và tham gia các chuỗi cung ứng toàn cầu thì yếu tố tiên quyết là thể chế, nói cách dễ hiểu hơn là “Luật chơi” phải phù hợp, phải mình bạch, công bằng để DN, nhà đầu tư có khả năng tiên liệu, nhận diện và kiểm soát rủi ro.

“Chính vì vậy, vấn đề đặt ra là làm thế nào để xác định được “đinh” cài ở đâu dưới tấm “thảm đỏ” để tránh là vô cùng khó khăn nếu không muốn nói là không thể. Và vấn đề mà chúng ta cần thảo luận là làm thế nào để nhận diện rủi ro và giải quyết tranh chấp kể cả ở vai trò tạo “Luật chơi” từ phía nhà nước và việc DN “chơi” như thế nào để cân bằng giữa luật cứng của nhà nước và luật mềm của cộng đồng đầu tư, kinh doanh.”, Chủ tịch VIAC đặt vấn đề.

Đồng thời lưu ý, trong thực tiễn hoạt động đầu tư kinh doanh hiện nay, dễ thấy rằng rủi ro pháp lý không còn chỉ xuất hiện ở giai đoạn phát sinh tranh chấp, mà đã hiện diện ngay từ quá trình xây dựng mô hình đầu tư, lựa chọn đối tác, đàm phán hợp đồng, tổ chức quản trị nội bộ cho đến quá trình thực hiện và vận hành hoạt động kinh doanh.

Chúng tôi cho rằng một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả không chỉ thể hiện ở khả năng xử lý tốt các tranh chấp đã phát sinh, mà còn ở khả năng tạo dựng niềm tin cho DN ngay từ giai đoạn trước tranh chấp. Và trong trường hợp tranh chấp trở nên không thể tránh khỏi, DN cần có những cơ chế giải quyết tranh chấp đủ chuyên nghiệp, hiệu quả và đáng tin cậy để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng như duy trì tính liên tục của hoạt động kinh doanh.

Ở một góc độ nhất định, nhiều tranh chấp thương mại, đầu tư phát sinh không nhất thiết vì xung đột lợi ích, mà còn vì các rủi ro pháp lý không được nhận diện đầy đủ hoặc không được kiểm soát kịp thời ngay từ đầu.

“Điều đó cho thấy rằng, đối với cộng đồng DN, quản trị rủi ro pháp lý ngày nay không còn chỉ là một yêu cầu mang tính tuân thủ, mà đang dần trở thành một yếu tố có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của DN, nhà đầu tư”, Chủ tịch VIAC nhấn mạnh.

Đề cập đến 3 “điểm nghẽn” trong thu hút đầu tư tại Việt Nam hiện nay, đó là: Tính dự đoán chính sách (chỉ 6-8% DN dự đoán chính sách thường xuyên; 76% Nghị định hiệu lực dưới 45 ngày); Tiếp cận vốn (93,5% khoản vay yêu cầu tài sản bảo đảm); Dự án đầu tư (quy hoạch chậm phê duyệt, định giá đất bất thường, phối hợp liên ngành yếu...), Phó Tổng thư ký, Trưởng ban pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn cho rằng, đây chính là cơ hội cho chuyên gia pháp lý trong việc giúp DN tư vấn cập nhật chính sách liên tục, cấu trúc tài chính sáng tạo, đặc biệt trong giải quyết tranh chấp…

Chia sẻ cơ chế giải quyết tranh chấp hiện nay, ông Đậu Anh Tuấn cho biết, hiện có 22% DN tin tòa án; 60,6% đã dùng cơ chế giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) trong đố VIAC ngày càng phổ biến.

"Vai trò của trọng tài và ADR không chỉ dừng lại ở việc giải quyết tranh chấp khi tranh chấp đã phát sinh. Là một tổ chức trọng tài, đương nhiên VIAC thực hiện chức năng giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, VIAC không đi tìm kiếm nhiều tranh chấp hơn để giải quyết, mà điều chúng tôi hướng tới là góp phần hỗ trợ cộng đồng DN nâng cao năng lực phòng ngừa rủi ro pháp lý, hạn chế tranh chấp phát sinh và xây dựng một môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch và ổn định hơn ngày cả từ hoạt động giải quyết tranh chấp chứ không chỉ từ hoạt động xúc tiến phát triển”, Chủ tịch VIAC chia sẻ.