Ngân sách 2027 và bài toán cân đối nguồn lực cho mục tiêu phát triển

Sáng 9/11, với 471/471 đại biểu có mặt tán thành, Quốc hội thông qua Nghị quyết về dự toán ngân sách nhà nước năm 2027. Tổng thu được quyết định ở mức 3.334.338 tỷ đồng, tổng chi 4.073.935 tỷ đồng; riêng chi đầu tư phát triển là 1.755.679 tỷ đồng.

So với dự toán đầu năm 2026, tỷ trọng chi đầu tư phát triển tăng từ khoảng 35,5% lên 43,1% tổng chi ngân sách. Chi thường xuyên giảm tỷ trọng nhưng vẫn tăng về số tuyệt đối, cho thấy nguồn lực đầu tư được mở rộng trong một ngân sách lớn hơn. Bước chuyển này đi cùng yêu cầu bảo đảm nguồn thu, cân đối vốn vay và nâng cao hiệu quả phân bổ, sử dụng ngân sách.

Trong tổng thu ngân sách năm 2027, thu nội địa được dự toán ở mức 2.949.559 tỷ đồng. Nghị quyết yêu cầu phấn đấu thu ngân sách tăng khoảng 9,1% so với thực hiện năm 2026, đồng thời chống thất thu, chuyển giá, trốn thuế, thu hồi nợ thuế và mở rộng cơ sở thu, nhất là từ thương mại điện tử, kinh doanh trên nền tảng số, khai thác tài nguyên, khoáng sản.

Về phân bổ nguồn lực, ngân sách trung ương bố trí 720.110 tỷ đồng bổ sung cho ngân sách địa phương, gồm bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu.

Cơ chế bổ sung cho thấy vai trò của ngân sách trung ương trong điều tiết nguồn lực giữa các địa bàn, bên cạnh bảo đảm nhiệm vụ chung của quốc gia. Nguồn lực phát triển của địa phương được hình thành từ cả nguồn thu được hưởng theo phân cấp và sự hỗ trợ của trung ương.

Với tổng chi cao hơn tổng thu, bội chi ngân sách năm 2027 là 739.597 tỷ đồng, tương đương 4,5% GDP. Phần chênh lệch này đặt ra nhu cầu huy động vốn, trong đó phát hành trái phiếu Chính phủ là một kênh quan trọng.

Thông qua mua trái phiếu, nhà đầu tư cung cấp vốn cho Nhà nước và nhận lãi theo điều kiện phát hành; ngân sách có nghĩa vụ thanh toán gốc, lãi khi đến hạn. Theo Bộ Tài chính, trong 10 tháng năm 2026, khối lượng trái phiếu Chính phủ đã phát hành đạt khoảng 368.400 tỷ đồng, kỳ hạn bình quân 8,57 năm và lãi suất bình quân 4,23%/năm. Hoạt động huy động được điều hành cùng ngân quỹ để đáp ứng nhu cầu bù đắp bội chi và trả nợ gốc của ngân sách trung ương.

Năm 2027, tổng mức vay được Quốc hội quyết định là 1.279.717 tỷ đồng. Trong đó, theo phụ lục nghị quyết, 539.717 tỷ đồng là vay để trả nợ gốc. Vì vậy, con số hơn 1,27 triệu tỷ đồng bao gồm cả nguồn thực hiện nghĩa vụ nợ đến hạn.

Huy động vốn tạo nguồn thực hiện nhiệm vụ chi, đồng thời gắn với nghĩa vụ trả lãi và hoàn trả gốc. Bởi vậy, kế hoạch vay cần được phối hợp với nhu cầu thanh toán và tiến độ triển khai dự án.

Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng, thừa ủy quyền Thủ tướng, cho biết việc rà soát nguồn vay, điều hành thời điểm và kỳ hạn phát hành sẽ gắn với khả năng thực hiện, giải ngân đầu tư công. Nghị quyết cũng yêu cầu điều hành linh hoạt công cụ, hình thức, kỳ hạn, thời điểm và khối lượng vay, gắn với quản lý ngân quỹ nhằm giảm chi phí, giảm áp lực huy động và dự phòng cho thời điểm thị trường không thuận lợi.

Thực tế năm 2026 cho thấy giải ngân đã cải thiện nhưng vẫn còn những vướng mắc cần xử lý. Theo Báo cáo 908/BC-BTC ngày 3/11 của Bộ Tài chính, giải ngân vốn kế hoạch năm 2026 đến hết tháng 10 đạt 708.567,4 tỷ đồng, bằng 74,1% kế hoạch Thủ tướng giao. Số tiền tăng 217.524,1 tỷ đồng, tương đương 44,3% so với cùng kỳ năm 2025.

Tuy nhiên, báo cáo tiếp tục ghi nhận khó khăn về thủ tục đầu tư, bồi thường, giải phóng mặt bằng, nguồn cung vật liệu và tổ chức thi công. Với một số dự án vay vốn nước ngoài, việc hoàn tất thủ tục, điều kiện hiệu lực hiệp định và yêu cầu của nhà tài trợ còn ảnh hưởng đến khả năng giải ngân.

Như tại Dự án Hiện đại hóa thủy lợi thích ứng với biến đổi khí hậu tỉnh Bình Phước, nay thuộc Đồng Nai. Hiệp định vay và hiệp định viện trợ với Ngân hàng Phát triển châu Á được ký ngày 3/9/2026; tại thời điểm báo cáo, việc giải ngân vốn nước ngoài đã được giao còn phải chờ hiệp định có hiệu lực và hoàn tất điều kiện phê chuẩn.

Ở phía đơn vị thi công, dự án mở rộng cao tốc Cam Lộ - La Sơn được báo cáo ghi nhận chậm tiến độ, gặp khó khăn về giá nhiên liệu, vật liệu và nguồn cung nhựa đường, bên cạnh hạn chế huy động nguồn lực của một số nhà thầu. Bố trí vốn vì thế cần đi cùng khả năng đáp ứng vật tư và tổ chức thi công. Nếu các điều kiện này chưa được bảo đảm, kế hoạch vốn khó chuyển thành khối lượng thực hiện theo tiến độ dự kiến.

Những vướng mắc trên cung cấp bối cảnh cho các yêu cầu trong nghị quyết năm 2027. Chính phủ được giao nâng chất lượng chuẩn bị dự án, đẩy nhanh thủ tục để bảo đảm triển khai khi kế hoạch đầu tư công được giao. Vốn được ưu tiên cho công trình đã và đang thực hiện để sớm hoàn thành, đưa vào sử dụng.

Với dự án khởi công mới, nghị quyết yêu cầu rà soát kỹ khả năng cân đối vốn, nhất là dự án sử dụng nguồn thu tiền sử dụng đất. Việc lựa chọn quy mô và tiến độ đầu tư cần dựa trên khả năng bảo đảm nguồn thanh toán, hạn chế bố trí dàn trải rồi thiếu vốn để hoàn thành.

Đồng thời, vốn của dự án chậm tiến độ phải được điều chuyển sang dự án có khả năng thực hiện, giải ngân nhưng thiếu vốn. Nghị quyết yêu cầu tiết kiệm ngay từ khâu phân bổ đầu năm 5% chi đầu tư công để bổ sung cho các dự án trọng điểm, cấp thiết. Đây là cách tập trung nguồn lực cho những nhiệm vụ được ưu tiên, thay vì duy trì kế hoạch vốn không còn phù hợp khả năng thực hiện.

Theo báo cáo giải trình, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, Chính phủ cho biết quy hoạch và chuẩn bị đầu tư sẽ tiếp tục được cải thiện, không để "vốn chờ dự án"; hiệu quả cần được đánh giá đến cả giai đoạn vận hành, khai thác.

Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư phát triển lớn, chủ trương bố trí vốn sát khả năng thực hiện và tập trung nguồn lực cho các công trình có thể sớm hoàn thành là hướng đi đáng kỳ vọng. Nếu được thực hiện đồng bộ từ chuẩn bị dự án, phân bổ vốn đến thanh toán khối lượng, cách điều hành này sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động tổ chức thi công, đồng thời sớm đưa công trình vào phục vụ sản xuất và đời sống.